Prawa autorskie i tantiemy w majątku wspólnym małżonków

Czy prawa autorskie należą do majątku wspólnego małżonków?

Podstawową zasadę określa art. 33 pkt 9 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Do majątku osobistego każdego z małżonków należą prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy. Jeżeli więc jeden z małżonków jest autorem książki, programu komputerowego, utworu muzycznego, projektu, fotografii albo innego utworu, samo przysługujące mu prawo autorskie nie staje się wspólne tylko dlatego, że utwór powstał już po ślubie.

Trzeba przy tym rozróżnić autorskie prawa osobiste od autorskich praw majątkowych. Prawa osobiste chronią więź twórcy z utworem i zgodnie z ustawą o prawie autorskim nie podlegają zrzeczeniu się ani zbyciu. Autorskie prawa majątkowe mogą być natomiast przedmiotem obrotu, ale jeżeli przysługują małżonkowi jako twórcy, art. 33 pkt 9 K.r.o. zalicza je do jego majątku osobistego.

Nie oznacza to jednak, że wszystkie korzyści finansowe uzyskane dzięki twórczości również są osobiste. Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje odrębną regułę dla dochodów osiąganych w trakcie wspólności majątkowej.

Tantiemy i honoraria autorskie mogą być majątkiem wspólnym

Art. 31 § 2 K.r.o. zalicza do majątku wspólnego między innymi pobrane wynagrodzenie za pracę, dochody z innej działalności zarobkowej oraz dochody z majątku osobistego każdego z małżonków. Dlatego fakt, że źródłem pieniędzy jest prawo autorskie należące wyłącznie do jednego małżonka, nie przesądza jeszcze, że również otrzymane pieniądze pozostają jego majątkiem osobistym.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z 26 lutego 2020 r., V CSK 370/18, zwrócił uwagę na właśnie takie rozróżnienie: prawa autorskie należą do majątku osobistego, natomiast pobrane z tego tytułu dochody w czasie trwania wspólności mogą wejść do majątku wspólnego.

Dotyczyć to może w szczególności tantiem wypłacanych twórcy za kolejne wykorzystania utworu, wynagrodzeń otrzymywanych za udzielanie licencji, wypłat dokonywanych przez organizacje zbiorowego zarządzania oraz honorariów związanych z działalnością twórczą.

Nie zmienia tego samo skierowanie wypłaty na rachunek bankowy prowadzony wyłącznie dla twórcy. Właściciel rachunku bankowego i przynależność znajdujących się na nim środków do określonego majątku małżeńskiego to dwie różne kwestie. W sporze trzeba ustalić źródło pieniędzy i czas ich uzyskania.

Majątek wspólny, majątek osobisty i składniki sporne

W sprawach dotyczących twórców problem często nie ogranicza się do prostego pytania, kto jest właścicielem praw. Trzeba oddzielnie zakwalifikować każde świadczenie: wynagrodzenie za wykonanie pracy, honorarium za stworzenie utworu, opłatę za licencję, cenę za przeniesienie praw, tantiemy naliczone według wpływów czy nagrodę za osobiste osiągnięcie.

Takie rozróżnienie ma znaczenie również przy szerszym rozliczeniu, gdy równolegle analizuje się rozwód i podział majątku oraz inne źródła majątku osobistego. Innym przykładem składnika wymagającego odrębnej kwalifikacji może być darowizna od rodziców dla żony. O przynależności konkretnego składnika nie decyduje samo to, na czyje nazwisko dokonano wypłaty lub nabycia, lecz podstawa prawna i okoliczności jego uzyskania.

Szczególnej analizy wymaga jednorazowa zapłata za całkowite przeniesienie autorskich praw majątkowych. Przy okresowej opłacie licencyjnej charakter dochodowy świadczenia jest zwykle wyraźniejszy. Przy definitywnym zbyciu prawa pojawia się natomiast także problem art. 33 pkt 10 K.r.o., czyli surogacji składnika majątku osobistego. Znaczenie może mieć między innymi treść umowy, charakter zawodowej działalności twórcy i to, czy świadczenie jest w istocie wynagrodzeniem z jego bieżącej działalności zarobkowej, czy ekwiwalentem za rozporządzenie składnikiem majątku osobistego.

Jeżeli umowa rzeczywiście przenosi autorskie prawa majątkowe, trzeba dodatkowo pamiętać, że ustawa o prawie autorskim wymaga dla takiej umowy formy pisemnej pod rygorem nieważności. Sama nazwa dokumentu nie wystarcza – należy sprawdzić jego treść, wskazane pola eksploatacji i rzeczywisty zakres rozporządzenia prawami.

Jak rozliczyć tantiemy przy podziale majątku?

Pierwszym krokiem nie powinno być obliczanie połowy wszystkich historycznych wpływów twórcy. Trzeba najpierw ustalić okres obowiązywania wspólności majątkowej oraz zidentyfikować świadczenia, które rzeczywiście należały do majątku wspólnego.

Data rozwodu nie zawsze będzie jedyną istotną datą. Wspólność mogła ustać wcześniej na skutek umowy ustanawiającej rozdzielność majątkową, orzeczenia sądu ustanawiającego rozdzielność albo innego zdarzenia przewidzianego przez prawo. Sama faktyczna separacja małżonków nie powoduje natomiast automatycznie ustania ustawowej wspólności majątkowej.

Przy rozliczeniu warto kolejno ustalić:

• kiedy powstała i kiedy ustała wspólność majątkowa,
• jakie umowy były podstawą wypłat dla twórcy,
• które kwoty faktycznie zostały wypłacone podczas trwania wspólności,
• czy były to tantiemy, opłaty licencyjne, wynagrodzenie za działalność twórczą, nagrody czy zapłata za przeniesienie praw,
• jakie środki istniały jeszcze w chwili ustania wspólności,
• czy przed ustaniem wspólności doszło do wypłaty, ukrycia lub wydania znacznych kwot i na jaki cel środki zostały przeznaczone.

Jeżeli pieniądze należące do majątku wspólnego zostały wcześniej zużyte na zwykłe potrzeby rodziny, nie można automatycznie doliczyć ich do majątku tak, jak gdyby nadal istniały. Inaczej może wyglądać ocena, gdy jeden z małżonków przed podziałem celowo wyprowadził, ukrył albo rozporządził wspólnymi środkami z pokrzywdzeniem drugiego. Wtedy znaczenie mają cel wydatku, czas dokonania operacji i zgromadzone dowody.

Co z tantiemami wypłacanymi dopiero po rozwodzie?

Po ustaniu wspólności ustawowej autorskie prawa majątkowe twórcy nadal pozostają jego prawami osobistymi. Dlatego nowe dochody powstające z ich eksploatacji już po ustaniu wspólności nie stają się majątkiem wspólnym tylko dlatego, że dotyczą utworu stworzonego podczas małżeństwa.

Bardziej złożona jest sytuacja, gdy wypłata następuje po rozwodzie lub ustanowieniu rozdzielności, ale dotyczy okresu wcześniejszego. Przykładem może być rozliczenie sprzedaży książek za poprzedni rok, tantiemy naliczone przed ustaniem wspólności, lecz wypłacone kilka miesięcy później, albo honorarium, którego wysokość została ustalona wcześniej, lecz zapłata została odroczona.

Nie powinno się w takim przypadku opierać wyłącznie na dacie przelewu. Trzeba ustalić charakter wierzytelności, moment jej powstania i wymagalności, okres, za który naliczono świadczenie, oraz podstawę prawną wypłaty. Dodatkowo art. 33 pkt 7 K.r.o. zawiera szczególną regulację dotyczącą wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę i innej działalności zarobkowej, dlatego kwalifikacja niewypłaconych jeszcze należności może różnić się od kwalifikacji pieniędzy już pobranych.

Z tego samego powodu nie ma podstaw, aby przy podziale majątku automatycznie wyceniać wszystkie przyszłe tantiemy z utworu i przyznawać drugiemu małżonkowi połowę przewidywanych wpływów. Samo autorskie prawo majątkowe twórcy nie staje się przedmiotem wspólności tylko z powodu małżeństwa.

Jakie dokumenty i dowody pozwalają ustalić pełne rozliczenie?

W sporze o tantiemy sama informacja o zawodzie małżonka lub jego twórczości zwykle nie wystarczy. Trzeba ustalić konkretne wpływy i ich podstawę. Jest to jeden z elementów szerszego ustalania składu majątku; podobne problemy dowodowe pojawiają się przy podziale majątku po rozwodzie i separacji.

Najbardziej przydatne mogą być:

• umowy wydawnicze, licencyjne, produkcyjne oraz umowy o przeniesienie autorskich praw majątkowych,
• umowy o pracę, umowy o dzieło i inne umowy związane z działalnością twórczą,
• aneksy wskazujące sposób obliczania honorarium lub tantiem,
• rozliczenia wydawców, producentów, platform oraz organizacji zbiorowego zarządzania,
• wyciągi z rachunków bankowych obejmujące okres przed i po ustaniu wspólności,
• faktury, rachunki oraz zestawienia księgowe, jeżeli twórczość jest prowadzona w ramach działalności gospodarczej,
• korespondencja dotycząca należnych kwot i okresów rozliczeniowych,
• dokument ustanawiający rozdzielność majątkową albo orzeczenie wskazujące datę ustania wspólności.

Dokumenty podatkowe również mogą pomóc w ustaleniu wysokości przychodu, ale sposób rozliczenia podatku nie przesądza sam w sobie o przynależności pieniędzy do majątku wspólnego lub osobistego. Przykładowo zastosowanie podatkowych kosztów uzyskania przychodu właściwych dla praw autorskich nie oznacza automatycznie, że całe wynagrodzenie stanowi majątek osobisty.

Najczęstsze sytuacje powodujące spór między małżonkami

Twórca stworzył utwór przed ślubem, ale zarabiał na nim podczas małżeństwa

Moment stworzenia utworu nie przesądza o charakterze późniejszych dochodów. Prawo autorskie do utworu stworzonego przed ślubem pozostaje w majątku osobistym twórcy, jednak dochody uzyskiwane z tego prawa podczas obowiązywania ustawowej wspólności mogą należeć do majątku wspólnego.

Honorarium autorskie jest częścią pensji pracownika

Jeżeli pracodawca wypłaca pracownikowi wynagrodzenie obejmujące część określoną jako honorarium autorskie, sama nazwa tej części wynagrodzenia nie powoduje jej wyłączenia z majątku wspólnego. Pobrane wynagrodzenie za pracę należy co do zasady do majątku wspólnego. Osobno trzeba ustalić, jakie prawa do utworu przysługują pracownikowi, a jakie zgodnie z ustawą i umową nabył pracodawca.

Twórca otrzymał nagrodę

Nagroda nie musi być traktowana identycznie jak tantiemy. Art. 33 pkt 8 K.r.o. zalicza do majątku osobistego przedmioty uzyskane z tytułu nagrody za osobiste osiągnięcia jednego z małżonków. Trzeba więc ustalić, czy konkretne świadczenie rzeczywiście jest nagrodą za indywidualne osiągnięcie, czy w istocie stanowi wynagrodzenie związane z eksploatacją utworu albo wykonywaną działalnością.

Małżonek nie ujawnił wszystkich wpływów z praw autorskich

Wtedy szczególnego znaczenia nabierają dokumenty pochodzące od podmiotów trzecich: rozliczenia wydawnictwa, producenta, organizacji zbiorowego zarządzania czy kontrahenta. Trzeba również porównać je z przepływami bankowymi. Wysokość dochodów z twórczości może być bowiem istotna nie tylko dla ustalenia składników istniejących w chwili ustania wspólności, ale także dla oceny rozporządzeń wspólnymi środkami dokonanych wcześniej.

FAQ – prawa autorskie, tantiemy i podział majątku

Czy współmałżonek otrzymuje połowę praw autorskich po rozwodzie?

Co do zasady nie. Autorskie prawa majątkowe twórcy należą do jego majątku osobistego na podstawie art. 33 pkt 9 K.r.o. Podziałowi mogą natomiast podlegać środki pieniężne lub inne składniki majątku wspólnego pochodzące z dochodów osiągniętych z tych praw.

Czy tantiemy z książki napisanej przed ślubem są wspólne?

Jeżeli zostały pobrane podczas trwania ustawowej wspólności majątkowej, co do zasady mogą wejść do majątku wspólnego jako dochód z majątku osobistego twórcy. Samo prawo autorskie do książki pozostaje osobiste.

Czy wpływ tantiem na prywatne konto twórcy powoduje, że pieniądze są jego?

Nie. Rachunek prowadzony na jednego małżonka nie przesądza o przynależności znajdujących się na nim pieniędzy. Decydują źródło środków, czas ich uzyskania oraz obowiązujący wtedy ustrój majątkowy.

Czy faktyczna separacja powoduje, że późniejsze tantiemy są osobiste?

Nie automatycznie. Samo rozstanie lub zamieszkanie osobno nie kończy ustawowej wspólności majątkowej. Trzeba ustalić, czy doszło do zdarzenia prawnego powodującego jej ustanie, np. zawarcia odpowiedniej umowy majątkowej albo wydania właściwego orzeczenia.

Czy tantiemy wypłacone po rozwodzie zawsze należą wyłącznie do twórcy?

Nie należy przyjmować takiej zasady bez sprawdzenia dokumentów. Jeżeli świadczenie dotyczy okresu sprzed ustania wspólności albo wynika z wcześniej powstałej wierzytelności, konieczna jest analiza podstawy wypłaty i charakteru należności. Inaczej ocenia się natomiast nowe dochody powstające dopiero po ustaniu wspólności z prawa, które pozostaje majątkiem osobistym twórcy.

Czy nagroda literacka lub artystyczna podlega podziałowi?

Jeżeli jest rzeczywiście nagrodą za osobiste osiągnięcie twórcy, może należeć do jego majątku osobistego zgodnie z art. 33 pkt 8 K.r.o. Trzeba jednak odróżnić nagrodę od wynagrodzenia za korzystanie z utworu lub wykonanie umowy.

Źródła

• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 236 – w szczególności art. 31 i art. 33.
• Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 24 – w szczególności art. 16, 17, 41–43 i 53.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 2020 r., V CSK 370/18, OSNC 2021, nr 4, poz. 27.