Dziecko za granicą bez zgody rodzica — Konwencja haska w praktyce

Wywiezienie dziecka za granicę przez jednego z rodziców nie zawsze jest uprowadzeniem w rozumieniu Konwencji haskiej. Nie wystarczy sam fakt, że drugi rodzic nie akceptuje wyjazdu. Trzeba ustalić między innymi miejsce zwykłego pobytu dziecka bezpośrednio przed wyjazdem, zakres praw obojga rodziców oraz to, czy rodzic sprzeciwiający się wyjazdowi rzeczywiście wykonywał przysługujące mu prawo do pieczy albo wykonywałby je, gdyby nie doszło do wyjazdu lub zatrzymania.

W praktyce bardzo ważna jest szybkość działania. Trzeba możliwie szybko zabezpieczyć dokumenty, wiadomości między rodzicami i dowody dotyczące wcześniejszego życia dziecka. Jednocześnie nie należy utożsamiać postępowania haskiego z procesem o przyznanie dziecka jednemu z rodziców. Są to odrębne kwestie.

Dziecko za granicą bez zgody rodzica — zakres problemu i najważniejsze rozróżnienia

Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzona w Hadze 25 października 1980 r., służy przede wszystkim przywróceniu sytuacji istniejącej przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem dziecka. Mechanizm ma przeciwdziałać sytuacji, w której jeden z rodziców samodzielnie przenosi dziecko do innego państwa, a następnie próbuje wykorzystać upływ czasu do utrwalenia nowego miejsca jego życia.

Zgodnie z art. 3 Konwencji uprowadzenie lub zatrzymanie jest bezprawne, jeżeli narusza prawo do pieczy przysługujące osobie, instytucji lub innemu podmiotowi według prawa państwa, w którym dziecko miało miejsce zwykłego pobytu bezpośrednio przed zdarzeniem, a prawo to było w tym czasie rzeczywiście wykonywane albo byłoby wykonywane, gdyby nie uprowadzenie lub zatrzymanie.

Prawo do pieczy w rozumieniu Konwencji obejmuje między innymi prawo dotyczące opieki nad dzieckiem, a szczególnie prawo decydowania o jego miejscu pobytu. Dlatego rodzic nie musi być osobą, z którą dziecko mieszkało przez większość tygodnia, aby wyjazd dziecka bez jego zgody mógł naruszać przysługujące mu uprawnienia.

Wywiezienie dziecka i bezprawne zatrzymanie to dwie różne sytuacje

Do bezprawnego wywiezienia może dojść wtedy, gdy rodzic od razu zabiera dziecko do innego państwa bez wymaganej zgody drugiego rodzica. Bezprawne zatrzymanie może natomiast powstać później. Przykładowo drugi rodzic zgadza się na dwutygodniowe wakacje za granicą, lecz po upływie uzgodnionego terminu rodzic podróżujący z dzieckiem oznajmia, że nie wróci i zapisuje dziecko do szkoły w nowym państwie.

W drugim wariancie sam wyjazd mógł być zgodny z prawem, a naruszenie prawa do pieczy powstaje dopiero w momencie bezprawnego zatrzymania dziecka.

Miejsce zwykłego pobytu jest ważniejsze niż obywatelstwo

W postępowaniu haskim istotne jest przede wszystkim miejsce zwykłego pobytu dziecka bezpośrednio przed uprowadzeniem lub zatrzymaniem. Nie rozstrzyga o nim automatycznie obywatelstwo, meldunek czy samo formalne wskazanie adresu w dokumentach. Bada się faktyczne centrum życia dziecka: gdzie mieszkało, chodziło do szkoły lub przedszkola, korzystało z opieki medycznej i prowadziło ustabilizowane życie rodzinne oraz społeczne.

Konwencja ma zastosowanie zasadniczo do dzieci, które nie ukończyły 16 lat. Należy również sprawdzić, czy pomiędzy państwem miejsca zwykłego pobytu a państwem, do którego dziecko zostało zabrane lub w którym je zatrzymano, Konwencja obowiązuje w danej relacji.

Rok od uprowadzenia nie jest zwykłym terminem przedawnienia

Art. 12 Konwencji przewiduje szczególne znaczenie okresu jednego roku. Jeżeli postępowanie zostanie wszczęte przed upływem roku od bezprawnego uprowadzenia lub zatrzymania, zasadą jest zarządzenie niezwłocznego powrotu dziecka, o ile nie zachodzi podstawa odmowy przewidziana w Konwencji.

Po przekroczeniu roku wniosek nie staje się automatycznie niedopuszczalny. Powrót nadal może zostać zarządzony. Pojawia się jednak dodatkowa możliwość wykazywania, że dziecko zadomowiło się już w nowym środowisku. Z tego względu zwlekanie może znacząco pogorszyć sytuację dowodową rodzica żądającego powrotu.

Władza rodzicielska, miejsce pobytu i codzienna opieka — odrębne pojęcia

Jednym z najczęstszych błędów jest przekonanie, że rodzic, przy którym dziecko mieszka na co dzień, może samodzielnie zdecydować o przeniesieniu jego życia do innego kraju. Sam fakt wykonywania codziennej opieki nie przesądza jeszcze o prawie do jednostronnej zmiany miejsca pobytu dziecka.

Jeżeli do sytuacji stosuje się prawo polskie i obojgu rodzicom przysługuje władza rodzicielska, art. 97 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje, że każde z nich jest obowiązane i uprawnione do jej wykonywania, natomiast o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie. W braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy. Trwałe przeniesienie centrum życia dziecka do innego państwa co do zasady należy traktować jako decyzję istotną.

Zakres uprawnień konkretnego rodzica może być jednak zmodyfikowany orzeczeniem sądu. Dlatego przed oceną, czy doszło do naruszenia prawa do pieczy, trzeba sprawdzić treść wyroku rozwodowego, postanowienia dotyczącego władzy rodzicielskiej, miejsca pobytu dziecka oraz innych obowiązujących orzeczeń. Szersze omówienie sytuacji, w których może wchodzić w grę ograniczenie praw rodzicielskich ojcu dziecka, znajduje się w odrębnym poradniku.

Jeżeli drugi rodzic od dłuższego czasu nie współpracuje albo jego zachowanie utrudnia podejmowanie decyzji w ważnych sprawach dziecka, samo istnienie konfliktu nie uprawnia jeszcze do samodzielnego wyjazdu za granicę. W określonych przypadkach można natomiast wystąpić do sądu, aby ograniczyć władzę rodzicielską w zakresie odpowiadającym rzeczywistemu problemowi.

Podział obowiązków i podejmowanie ważnych decyzji

Rodzice mogą w praktyce dzielić między sobą codzienne obowiązki bardzo nierówno. Jeden rodzic może odpowiadać za szkołę, leczenie i zajęcia dodatkowe, a drugi wykonywać kontakty w określone weekendy. Taki faktyczny podział obowiązków nie jest jednak tożsamy z formalnym podziałem prawa do podejmowania najważniejszych decyzji.

W sprawie haskiej sąd bada prawo do pieczy według prawa państwa, w którym dziecko miało miejsce zwykłego pobytu bezpośrednio przed uprowadzeniem lub zatrzymaniem. Prawo to może wynikać bezpośrednio z ustawy, z orzeczenia sądu lub organu administracyjnego albo z porozumienia wywołującego skutki prawne.

Dlatego przed złożeniem wniosku warto ustalić:

• czy w chwili wyjazdu obojgu rodzicom przysługiwało prawo współdecydowania o miejscu pobytu dziecka,
• czy istnieje orzeczenie przyznające jednemu rodzicowi wyłączne uprawnienie w tym zakresie,
• czy drugi rodzic rzeczywiście wykonywał swoje prawa albo wykonywałby je, gdyby nie wyjazd,
• czy była udzielona zgoda na wyjazd, a jeżeli tak — czy dotyczyła wyłącznie podróży czasowej, czy trwałej przeprowadzki,
• czy po wyjeździe rodzic zaakceptował dalszy pobyt dziecka za granicą.

Nie należy zakładać, że sam brak częstych kontaktów z dzieckiem oznacza niewykonywanie prawa do pieczy. Zakres i sposób wykonywania uprawnień trzeba ocenić na podstawie całego stanu faktycznego.

Plan wychowawczy, komunikacja i przekazywanie informacji

Porozumienie rodzicielskie, plan wychowawczy, korespondencja i wiadomości dotyczące wyjazdu mogą mieć w sprawie międzynarodowego uprowadzenia bardzo duże znaczenie dowodowe. W szczególności pozwalają ustalić, czy drugi rodzic wyraził zgodę oraz jaki był jej zakres.

Zgoda na wakacje, kilkutygodniowy pobyt u rodziny lub czasowy wyjazd związany z pracą nie musi oznaczać zgody na trwałą przeprowadzkę. Dlatego istotne są ustalenia dotyczące daty powrotu, szkoły dziecka, pozostawionego mieszkania, rzeczy osobistych oraz informacji przekazywanych przed podróżą.

Przy korzystaniu z polskiego organu centralnego Ministerstwo Sprawiedliwości wskazuje między innymi na potrzebę przygotowania formularza wniosku, odpowiednich pełnomocnictw, dokumentów potwierdzających tożsamość dziecka i uprawnienia rodzica oraz materiałów dotyczących miejsca zwykłego pobytu dziecka. Dokumenty przeznaczone dla państwa wezwanego powinny zostać przygotowane w wymaganej wersji językowej. Konkretne wymagania trzeba każdorazowo sprawdzić dla danego państwa.

Koszty opieki i związek z alimentami

Spór o alimenty nie rozstrzyga o tym, czy uprowadzenie było bezprawne. Rodzic nie może co do zasady uzasadnić samodzielnego przeniesienia dziecka do innego państwa tym, że drugi rodzic nie płaci alimentów. Podobnie fakt regularnego płacenia alimentów nie przesądza jeszcze o sposobie wykonywania prawa do pieczy.

Konwencja haska nie służy do ustalania wysokości alimentów ani rozliczania kosztów codziennego utrzymania dziecka. Są to odrębne kwestie prawne. W określonych sprawach unijnych, jeżeli w toku postępowania haskiego rodzice osiągną kompleksowe porozumienie, przepisy mogą pozwalać na nadanie mu szerszych skutków, jednak zależy to od spełnienia ustawowych warunków i właściwości sądu.

Samo skorzystanie z pomocy polskiego organu centralnego przy złożeniu wniosku o powrót dziecka nie oznacza opłaty za przyjęcie wniosku. Kosztem mogą być natomiast tłumaczenia dokumentów, pomoc profesjonalnego pełnomocnika w państwie prowadzącym postępowanie, środki zaskarżenia oraz wykonanie powrotu. Polski system przewiduje w określonych warunkach możliwość ubiegania się o zwolnienie od kosztów tłumaczenia ponoszonych w postępowaniu przed organem centralnym.

Konflikt rodziców, kurator, OZSS i zabezpieczenie

Jeżeli dziecko zostało zabrane z Polski za granicę, rodzic może zwrócić się do polskiego organu centralnego, którym jest Minister Sprawiedliwości. Wniosek może również zostać przekazany bezpośrednio właściwemu organowi centralnemu państwa, w którym dziecko przebywa, a w zależności od przepisów tego państwa możliwe jest także bezpośrednie wszczęcie postępowania przed właściwym sądem lub organem.

Polski organ centralny pomaga w obsłudze wniosku i współpracuje z organem centralnym drugiego państwa, lecz nie zastępuje sądu rozstrzygającego o powrocie dziecka. Jeżeli dokładne miejsce pobytu dziecka nie jest znane, nie zawsze wyklucza to złożenie wniosku — należy możliwie dokładnie wskazać informacje i przypuszczenia pozwalające je ustalić.

Gdy natomiast dziecko zostało uprowadzone do Polski, sprawę o jego powrót na podstawie Konwencji rozpoznaje w pierwszej instancji właściwy sąd okręgowy z siedzibą w miejscowości będącej siedzibą sądu apelacyjnego, ustalany według miejsca zamieszkania lub pobytu dziecka. Drugą instancją w takich sprawach jest Sąd Apelacyjny w Warszawie.

Kodeks postępowania cywilnego przewiduje dla polskiego postępowania haskiego obowiązkowe zastępstwo uczestników przez adwokatów lub radców prawnych, z wyjątkami wskazanymi w art. 578² k.p.c. Obowiązek ten nie dotyczy między innymi samego wniosku o wszczęcie postępowania oraz wniosku o zwolnienie od kosztów lub ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika.

Postępowania te mają być prowadzone szybko. Konwencja wymaga działania w trybie pilnym i pozwala domagać się informacji o przyczynach zwłoki, jeżeli rozstrzygnięcie nie zapadło w ciągu sześciu tygodni. W Polsce art. 569¹ k.p.c. przewiduje sześciotygodniowy termin dla sądu pierwszej instancji, a art. 518² k.p.c. przewiduje sześć tygodni na rozpoznanie sprawy przez Sąd Apelacyjny w Warszawie od przedstawienia mu akt wraz z apelacją.

W relacjach pomiędzy państwami członkowskimi Unii Europejskiej Konwencję haską uzupełnia rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111, stosowane od 1 sierpnia 2022 r. Przewiduje ono dodatkowe reguły dotyczące między innymi szybkości postępowania, wysłuchania dziecka i środków ochronnych.

Kurator sądowy może mieć znaczenie na etapie wykonania polskiego orzeczenia o odebraniu dziecka. Jeżeli zobowiązany dobrowolnie nie realizuje prawomocnego postanowienia, przepisy k.p.c. przewidują mechanizm przymusowego odebrania dziecka przez kuratora. Nie należy jednak utożsamiać tej czynności z samym rozstrzygnięciem, czy Konwencja nakazuje powrót.

Podobnie opinia specjalistyczna, w tym opinia OZSS, nie może służyć do przekształcenia sprawy haskiej w pełne postępowanie o to, który rodzic jest lepszym opiekunem. Dowody psychologiczne mogą być istotne przykładowo wtedy, gdy podnoszone jest poważne ryzyko szkody fizycznej lub psychicznej dla dziecka, ale muszą pozostawać związane z przesłankami rozpoznawanymi w postępowaniu o powrót.

Kiedy sąd może odmówić powrotu dziecka?

Konwencja przewiduje wyjątki od zasady szybkiego powrotu. Do najważniejszych należą sytuacje, gdy osoba sprzeciwiająca się powrotowi wykaże, że rodzic żądający powrotu faktycznie nie wykonywał prawa do pieczy, zgodził się na wyjazd albo później zaakceptował zatrzymanie dziecka.

Powrót może również zostać odmówiony, jeżeli istnieje poważne ryzyko, że naraziłby dziecko na szkodę fizyczną lub psychiczną albo postawił je w sytuacji nie do zniesienia. Jest to wyjątek wymagający konkretnych dowodów. Nie wystarcza zwykła niedogodność związana z powrotem, gorsza sytuacja finansowa jednego z rodziców czy przekonanie, że w nowym państwie dziecko ma lepsze warunki materialne.

Sąd może również uwzględnić sprzeciw samego dziecka, jeżeli osiągnęło ono taki wiek i stopień dojrzałości, że właściwe jest wzięcie jego stanowiska pod uwagę. Konwencja nie wskazuje jednego sztywnego wieku, od którego zdanie dziecka automatycznie przesądza o wyniku sprawy.

Istnieje również wyjątkowa podstawa odmowy związana z podstawowymi zasadami państwa wezwanego dotyczącymi ochrony praw człowieka i podstawowych wolności, przewidziana w art. 20 Konwencji. Nie jest to jednak ogólna klauzula pozwalająca ponownie rozstrzygać, z którym rodzicem dziecku będzie lepiej.

Zmiana sposobu opieki po zmianie okoliczności

Nakazanie powrotu dziecka nie oznacza automatycznie, że dziecko ma zostać na stałe przekazane rodzicowi, który złożył wniosek. Zgodnie z art. 19 Konwencji orzeczenie dotyczące powrotu nie jest rozstrzygnięciem co do istoty prawa do pieczy.

Po przywróceniu dziecka do państwa jego miejsca zwykłego pobytu może być konieczne odrębne rozstrzygnięcie, z którym rodzicem dziecko ma mieszkać, jak ma wyglądać opieka, kontakty oraz podejmowanie ważnych decyzji. Jeżeli od wcześniejszego orzeczenia istotnie zmieniły się okoliczności, można rozważyć odpowiednie postępowanie dotyczące zmiany opieki nad dzieckiem.

Rodzic nie powinien jednak próbować osiągać takiej zmiany metodą faktów dokonanych, czyli najpierw zabierać dziecka za granicę, a dopiero później występować o zalegalizowanie nowego miejsca jego życia. Jednym z podstawowych celów Konwencji jest właśnie przeciwdziałanie takiemu mechanizmowi.

Najczęstsze błędy i argumenty drugiej strony

1. Czekanie z wnioskiem, bo rodzice prowadzą negocjacje.
Rozmowy ugodowe mogą być potrzebne, ale nie powinny prowadzić do wielomiesięcznej bezczynności. Szczególnie istotne jest znaczenie okresu jednego roku z art. 12 Konwencji.

2. Traktowanie roku jako ostatecznego terminu na złożenie wniosku.
Po roku możliwość żądania powrotu nie znika automatycznie. Zmienia się jednak sytuacja prawna, ponieważ może zostać podniesiony argument, że dziecko zadomowiło się w nowym środowisku.

3. Koncentrowanie się wyłącznie na obywatelstwie lub meldunku dziecka.
Dla Konwencji kluczowe jest miejsce zwykłego pobytu przed uprowadzeniem lub zatrzymaniem. Dokumenty formalne są dowodami, lecz nie zawsze rozstrzygają sprawę.

4. Założenie, że rodzic sprawujący codzienną opiekę ma pełną swobodę wyjazdu.
Trzeba oddzielić bieżącą pieczę nad dzieckiem od prawa do współdecydowania o jego miejscu pobytu.

5. Brak zabezpieczenia wiadomości potwierdzających zakres zgody.
Jeżeli wyjazd był początkowo czasowy, bardzo ważne mogą być wiadomości wskazujące datę planowanego powrotu i cel podróży.

6. Próba wykazania, że jeden rodzic jest ogólnie lepszym opiekunem.
Postępowanie haskie nie jest pełnym postępowaniem opiekuńczym. Sąd nie powinien rozstrzygać w nim docelowego modelu opieki tylko dlatego, że jeden rodzic oferuje dziecku lepsze warunki materialne.

7. Automatyczne uznawanie każdego konfliktu lub stresu dziecka za poważne ryzyko.
Wyjątek z art. 13 ust. 1 lit. b wymaga poważnego ryzyka szkody fizycznej lub psychicznej albo sytuacji nie do zniesienia. Ocena musi opierać się na konkretnych okolicznościach i dowodach.

8. Przekonanie, że zgoda na jedne wakacje oznacza zgodę na stałą emigrację.
Zakres zgody jest kwestią faktyczną. Należy badać, na co rodzic rzeczywiście się zgodził i co wynika z korespondencji oraz zachowania stron.

9. Przyjmowanie, że brak dokładnego adresu dziecka uniemożliwia działanie.
Jeżeli rodzic ma uzasadnione informacje dotyczące prawdopodobnego miejsca pobytu dziecka, powinien je szczegółowo opisać. Organy centralne mogą uczestniczyć w działaniach zmierzających do ustalenia miejsca pobytu.

FAQ

Czy matka może wyjechać z dzieckiem za granicę bez zgody ojca?

Jeżeli ojcu przysługuje prawo współdecydowania o miejscu pobytu dziecka, trwała przeprowadzka bez jego zgody może naruszać jego prawo do pieczy. Trzeba jednak sprawdzić treść orzeczeń sądowych oraz prawo właściwe dla miejsca zwykłego pobytu dziecka.

Czy Konwencja haska działa, jeżeli dziecko jest obywatelem Polski?

Samo obywatelstwo nie przesądza o zastosowaniu Konwencji. Kluczowe jest między innymi miejsce zwykłego pobytu dziecka przed uprowadzeniem oraz to, czy właściwe państwa są związane Konwencją w danej relacji.

Czy po roku od wywiezienia dziecka jest już za późno?

Nie. Rok nie jest terminem, po którym żądanie powrotu automatycznie wygasa. Po jego upływie możliwe jest jednak wykazywanie, że dziecko zadomowiło się w nowym środowisku, dlatego szybkie działanie ma duże znaczenie.

Gdzie złożyć wniosek, jeśli dziecko zostało wywiezione z Polski?

Można skorzystać z pomocy polskiego organu centralnego, którym jest Minister Sprawiedliwości, albo zwrócić się do właściwego organu centralnego państwa, w którym znajduje się dziecko. Konwencja dopuszcza również bezpośrednie skierowanie sprawy do właściwych organów państwa wezwanego zgodnie z obowiązującą tam procedurą.

Czy muszę znać dokładny adres dziecka?

Nie zawsze. Jeżeli dokładny adres nie jest znany, we wniosku należy możliwie precyzyjnie opisać informacje i okoliczności wskazujące, gdzie dziecko może przebywać.

Czy dziecko może odmówić powrotu?

Sąd może uwzględnić sprzeciw dziecka, jeżeli osiągnęło ono wiek i stopień dojrzałości uzasadniający wzięcie jego opinii pod uwagę. Nie istnieje jednak jedna granica wieku, po której dziecko samodzielnie rozstrzyga wynik sprawy.

Czy sąd haski zdecyduje, z którym rodzicem dziecko ma mieszkać?

Co do zasady nie. Podstawowym przedmiotem postępowania jest powrót dziecka. Orzeczenie o powrocie nie jest rozstrzygnięciem co do istoty prawa do pieczy i nie przesądza docelowego modelu opieki.

Czy zgoda na wakacje oznacza zgodę na przeprowadzkę?

Nie musi. Trzeba ustalić rzeczywisty zakres zgody. Jeżeli rodzic zgodził się tylko na określony czasowy wyjazd, a dziecko nie wróciło w ustalonym terminie, może dojść do bezprawnego zatrzymania.

Podsumowanie

Jeżeli dziecko zostało wywiezione lub zatrzymane za granicą bez zgody rodzica, pierwszym zadaniem jest ustalenie miejsca zwykłego pobytu dziecka, zakresu prawa do pieczy oraz dokładnego momentu, w którym doszło do naruszenia tych praw. Następnie trzeba zabezpieczyć dokumenty i korespondencję oraz możliwie szybko uruchomić właściwą procedurę.

Konwencja haska nie służy do rozstrzygnięcia całego konfliktu rodzicielskiego. Jej podstawowym celem jest ustalenie, czy dziecko powinno wrócić do państwa, w którym znajdowało się jego centrum życia przed bezprawnym działaniem jednego z rodziców. Dopiero odrębne postępowanie może rozstrzygać docelowo o władzy rodzicielskiej, miejscu pobytu, opiece i kontaktach.

Ocena konkretnej sytuacji zależy przede wszystkim od prawa państwa zwykłego pobytu dziecka, istniejących orzeczeń, zakresu zgody na wyjazd, daty uprowadzenia lub zatrzymania oraz dowodów dotyczących wyjątków przewidzianych w Konwencji.

Źródła

• Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzona w Hadze 25 października 1980 r., w szczególności art. 3–5, 11–14, 19–21.
• Rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z 25 czerwca 2019 r. w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich i dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej oraz w sprawie uprowadzenia dziecka za granicę.
• Ustawa z 26 stycznia 2018 r. o wykonywaniu niektórych czynności organu centralnego w sprawach rodzinnych z zakresu obrotu prawnego na podstawie prawa Unii Europejskiej i umów międzynarodowych.
• Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 518², art. 569¹, art. 578² oraz przepisy dotyczące odebrania osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką.
• Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 97.
• Ministerstwo Sprawiedliwości — oficjalny serwis „Stop uprowadzeniom dzieci” i informacje dotyczące składania wniosków o powrót dziecka.