Wysłuchanie dziecka przez sąd — kiedy dziecko może powiedzieć, z kim chce mieszkać

Rodzice często pytają, czy dziecko po ukończeniu 10, 13 albo 15 lat może po prostu oświadczyć przed sądem, że chce zamieszkać z matką albo z ojcem. Prawo nie przewiduje takiej granicy wieku. Nie istnieje też zasada, zgodnie z którą nastolatek samodzielnie wybiera rodzica, a sąd jedynie zatwierdza jego decyzję.

Jednocześnie głos dziecka nie powinien być pomijany. Kodeks postępowania cywilnego przewiduje wysłuchanie małoletniego, jeżeli pozwalają na to jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości. Sąd powinien następnie, stosownie do okoliczności, uwzględnić jego zdanie i rozsądne życzenia. Podobna zasada wynika z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego także dla samych rodziców, którzy przed podjęciem ważniejszej decyzji dotyczącej dziecka powinni je wysłuchać, jeżeli jego dojrzałość na to pozwala.

Wysłuchanie dziecka przez sąd — zakres problemu i najważniejsze rozróżnienia

Wysłuchanie dziecka nie jest głosowaniem nad wyborem rodzica. Jego celem jest umożliwienie sądowi poznania perspektywy małoletniego: jak odbiera sytuację rodzinną, gdzie czuje się bezpiecznie, jak wygląda jego codzienność, jakie ma relacje z rodzicami i rodzeństwem oraz jakie rozwiązanie uważa za najlepsze.

W sprawach rozpoznawanych w procesie art. 216¹ Kodeksu postępowania cywilnego nakazuje wysłuchać dziecko, jeżeli pozwalają na to jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości. Jeżeli dziecko przed sądem odmawia udziału w takim wysłuchaniu, sąd odstępuje od tej czynności. W postępowaniu opiekuńczym podobną podstawę stanowi art. 576 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Nie ma dolnej granicy wieku zapisanej w ustawie. Oznacza to, że sąd może wysłuchać również dziecko młodsze niż 13 lat, jeżeli jest ono w stanie zrozumieć sytuację i swobodnie się wypowiedzieć. Z kolei ukończenie 13 czy 15 lat nie powoduje automatycznie, że życzenie dziecka staje się dla sądu wiążące.

Wiek 13 lat pojawia się w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z 21 października 2024 r., ale przede wszystkim przy określaniu warunków pomieszczenia, w którym przeprowadza się wysłuchanie. Nie jest to wiek, od którego dziecko nabywa prawo do samodzielnego wyboru miejsca zamieszkania.

Sąd bada również, dlaczego dziecko chce mieszkać z konkretnym rodzicem. Inaczej może zostać ocenione stabilne i konsekwentne stanowisko wynikające z więzi emocjonalnej, szkoły, dotychczasowego trybu życia i poczucia bezpieczeństwa, a inaczej deklaracja będąca reakcją na chwilową kłótnię, zakaz korzystania z telefonu, większą swobodę oferowaną przez drugiego rodzica albo konflikt lojalnościowy.

Wysłuchania co do zasady nie należy utożsamiać z przesłuchaniem świadka. Z jego przebiegu sporządza się notatkę urzędową, a czynność nie jest rejestrowana za pomocą urządzenia utrwalającego dźwięk albo obraz i dźwięk. Przepisy przewidują również, że wysłuchanie powinno odbyć się na posiedzeniu niejawnym, w odpowiednio przygotowanym miejscu.

Zasadą jest jednokrotne wysłuchanie w toku postępowania. Ponowne może być uzasadnione dobrem dziecka albo potrzebą zgłoszoną przez samo dziecko. Ma to ograniczać obciążanie małoletniego wielokrotnym wciąganiem go w konflikt rodziców.

Władza rodzicielska, miejsce pobytu i codzienna opieka — odrębne pojęcia

W praktyce określenia „opieka nad dzieckiem”, „władza rodzicielska” i „miejsce pobytu dziecka” są często używane zamiennie. Prawnie nie oznaczają jednak dokładnie tego samego. Ma to znaczenie także przy formułowaniu wniosku do sądu i ocenie, czego właściwie dotyczy stanowisko dziecka.

Jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, każde z nich jest uprawnione i obowiązane do jej wykonywania. O istotnych sprawach dziecka rodzice powinni jednak rozstrzygać wspólnie. Gdy nie mogą dojść do porozumienia, rozstrzyga sąd opiekuńczy.

To oznacza, że rodzic nie powinien traktować zdania dziecka jako automatycznego upoważnienia do jednostronnej, trwałej zmiany miejsca pobytu wbrew istniejącemu orzeczeniu albo przy wyraźnym sprzeciwie drugiego rodzica. W razie konfliktu właściwym rozwiązaniem jest uzyskanie odpowiedniego rozstrzygnięcia sądu, ewentualnie wraz z zabezpieczeniem na czas postępowania.

Sam fakt, że jeden z rodziców ma większe mieszkanie albo jest jego właścicielem, również nie przesądza o wyniku. Sąd ocenia warunki życia dziecka szerzej, w tym stabilność, bezpieczeństwo, możliwość nauki, relacje rodzinne i realne wykonywanie pieczy. Szersze omówienie tego problemu zawiera artykuł brak własnego mieszkania po rozwodzie.

Spór o to, z kim dziecko ma mieszkać, nie jest też automatycznie sprawą o pozbawienie albo ograniczenie władzy rodzicielskiej. Jeżeli problem dotyczy poważniejszej ingerencji sądu w zakres uprawnień rodzica, odrębną kwestią jest ograniczenie praw rodzicielskich ojcu dziecka.

Podział obowiązków i podejmowanie ważnych decyzji

Preferencja dziecka dotycząca miejsca zamieszkania nie oznacza, że drugi rodzic automatycznie traci prawo współdecydowania o ważnych sprawach. Zakres jego uprawnień zależy od treści orzeczenia o władzy rodzicielskiej.

Jeżeli oboje rodzice zachowali władzę rodzicielską, istotne decyzje powinny być podejmowane wspólnie. W praktyce mogą dotyczyć między innymi wyboru szkoły, poważniejszego leczenia, zmiany miejsca stałego pobytu, wyjazdu na stałe za granicę czy innych decyzji mających trwałe znaczenie dla życia dziecka.

Właśnie dlatego sąd może interesować nie tylko odpowiedź na pytanie „z kim chcesz mieszkać?”, lecz także tym, jak proponowana zmiana wpłynie na codzienność małoletniego. Znaczenie może mieć droga do szkoły, możliwość kontynuowania terapii, kontakt z rodzeństwem, dotychczasowe zajęcia, relacje z drugim rodzicem i gotowość każdego z rodziców do wspierania tych relacji.

Rodzic, który powołuje się na stanowisko dziecka, powinien przedstawiać sądowi przede wszystkim fakty dotyczące jego dobra, a nie budować całą argumentację na zdaniu: „dziecko wybrało mnie”. Taka konstrukcja może być niewystarczająca i może sugerować przerzucanie na małoletniego odpowiedzialności za wynik sporu.

Plan wychowawczy, komunikacja i przekazywanie informacji

Pisemne porozumienie rodziców, często nazywane planem wychowawczym, może uporządkować wykonywanie władzy rodzicielskiej i kontakty po rozstaniu. Przy rodzicach żyjących w rozłączeniu sąd bierze pod uwagę porozumienie, jeżeli jest ono zgodne z dobrem dziecka.

W praktycznym porozumieniu warto uregulować między innymi miejsce pobytu dziecka, tygodniowy rytm opieki, weekendy i święta, wakacje, sposób przekazywania dziecka, zasady informowania o stanie zdrowia i szkole oraz sposób podejmowania decyzji wymagających współdziałania obojga rodziców.

Zdanie dziecka może pomóc stworzyć rozwiązanie odpowiadające jego rzeczywistym potrzebom. Nie oznacza to jednak, że rodzice powinni wspólnie przesłuchiwać dziecko albo żądać od niego wskazania „lepszego” rodzica. Szczególnie szkodliwe może być wymuszanie pisemnych deklaracji, nagrywanie rozmów z dzieckiem na potrzeby procesu albo wielokrotne pytanie, po czyjej stronie stoi.

Jeżeli sąd zdecyduje o wysłuchaniu, dziecko otrzymuje informacje dostosowane do jego możliwości rozumienia. Zgodnie z obowiązującym rozporządzeniem termin wysłuchania wyznacza się na inny dzień niż termin rozprawy. Osoba przyprowadzająca dziecko oczekuje poza miejscem wysłuchania, a podczas rozmowy nie używa się stroju urzędowego.

Sędzia powinien wyjaśnić dziecku zasady rozmowy, jej cel oraz to, że dziecko nie ponosi odpowiedzialności za treść przyszłego orzeczenia. Pytania powinny być formułowane prostym językiem, bez sugerowania odpowiedzi i bez oceniania osób bliskich dziecku.

Koszty opieki i związek z alimentami

To, z którym rodzicem dziecko mieszka, może mieć znaczenie dla ekonomicznego rozkładu ciężarów wychowania, ale sama wypowiedź dziecka przed sądem nie zmienia wysokości alimentów.

Zgodnie z art. 135 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Wykonywanie obowiązku alimentacyjnego może polegać również na osobistych staraniach o utrzymanie i wychowanie dziecka.

Jeżeli więc po zmianie sposobu opieki dziecko faktycznie zaczyna stale mieszkać z drugim rodzicem, zmienia się zakres osobistych starań i ponoszonych na co dzień wydatków. Taka trwała zmiana może uzasadniać wystąpienie o zmianę wcześniejszego orzeczenia dotyczącego alimentów na podstawie art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Nie należy jednak zakładać, że dotychczasowe alimenty przestają obowiązywać automatycznie z dniem przeprowadzki dziecka.

W sprawie rozwodowej sąd rozstrzyga jednocześnie o władzy rodzicielskiej, kontaktach oraz o wysokości kosztów utrzymania i wychowania wspólnego małoletniego dziecka. Jeżeli proces rozwodowy jest już w toku, kwestie dotyczące alimentów za okres objęty tym postępowaniem oraz władzy rodzicielskiej powinny być rozstrzygane w ramach tej sprawy, w tym w drodze zabezpieczenia, gdy wymaga tego sytuacja.

Konflikt rodziców, kurator, OZSS i zabezpieczenie

Wysłuchanie dziecka jest tylko jednym z elementów materiału, na podstawie którego sąd może podejmować decyzję. W sprawie o miejsce pobytu lub sposób wykonywania władzy rodzicielskiej sąd może również korzystać z innych środków pozwalających ustalić rzeczywistą sytuację rodziny.

Wywiad kuratora może służyć zebraniu informacji o małoletnim i jego środowisku, między innymi o warunkach wychowawczych i życiowych, przebiegu nauki, sposobie spędzania czasu, kontaktach środowiskowych oraz relacjach z rodzicami lub opiekunami. Kurator nie zastępuje dziecka w podejmowaniu decyzji i nie pełni roli sędziego.

OZSS, czyli opiniodawczy zespół sądowych specjalistów, może zostać wykorzystany w sprawach rodzinnych i opiekuńczych, gdy sąd potrzebuje specjalistycznej oceny. Badanie może dotyczyć między innymi relacji rodzinnych, funkcjonowania dziecka i rodziców oraz zagadnień wskazanych w postanowieniu sądu. Opinia OZSS nie jest tym samym co wysłuchanie dziecka. Wysłuchanie służy przede wszystkim poznaniu jego perspektywy, natomiast opinia specjalistów może obejmować znacznie szerszą diagnozę sytuacji rodzinnej.

Sąd może także udzielić zabezpieczenia na czas trwania postępowania. W sprawach dotyczących dzieci zabezpieczenie może między innymi tymczasowo uregulować sposób roztoczenia pieczy oraz kontakty z dzieckiem. Jest to szczególnie istotne wtedy, gdy oczekiwanie na prawomocne zakończenie sprawy oznaczałoby dla dziecka długotrwałe funkcjonowanie w stanie niepewności.

W sprawach dotyczących pieczy nad małoletnimi i kontaktów sąd co do zasady rozstrzyga o zabezpieczeniu po przeprowadzeniu rozprawy, chyba że zachodzi wypadek niecierpiący zwłoki. Jeżeli rodzic uważa, że sytuacja wymaga natychmiastowej reakcji, powinien dokładnie opisać, na czym polega pilność i jakie konkretnie zagrożenie albo destabilizacja występują obecnie.

Poza toczącym się rozwodem sprawy opiekuńcze rozpoznaje sąd rodzinny. Co do zasady właściwy jest sąd opiekuńczy miejsca zamieszkania osoby, której postępowanie dotyczy, a w braku takiego miejsca — miejsca jej pobytu. W nagłych przypadkach przepisy pozwalają sądowi opiekuńczemu podjąć potrzebne działania także wtedy, gdy dana osoba nie podlega jego zwykłej właściwości miejscowej.

Nie ma odrębnego ustawowego terminu typu „dziecko musi zgłosić chęć wysłuchania w ciągu 7 albo 14 dni”. Jeżeli rodzic chce, aby sąd rozważył tę czynność, powinien zgłosić odpowiednio uzasadniony wniosek możliwie wcześnie, przed zakończeniem postępowania. Ostateczna decyzja o przeprowadzeniu wysłuchania i jego sposobie należy do sądu.

Zmiana sposobu opieki po zmianie okoliczności

Stanowisko dziecka może nabrać szczególnego znaczenia, gdy od poprzedniego orzeczenia minęło kilka lat i jego sytuacja wyraźnie się zmieniła. Kilkuletnie dziecko, którego potrzeby oceniano podczas rozwodu rodziców, może być dziś nastolatkiem mającym własne środowisko szkolne, zajęcia, relacje społeczne i znacznie większą zdolność świadomego wyrażania swoich potrzeb.

Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje możliwość zmiany wcześniejszego orzeczenia o władzy rodzicielskiej i sposobie jej wykonywania, jeżeli wymaga tego dobro dziecka. Również sąd opiekuńczy może zmienić swoje prawomocne postanowienie, jeżeli wymaga tego dobro osoby, której sprawa dotyczy.

Nie wystarczy jednak samo stwierdzenie, że dziecko jest starsze. Warto pokazać, jaka realna zmiana nastąpiła: czy zmieniły się potrzeby edukacyjne, stan zdrowia, godziny pracy rodziców, miejsce zamieszkania, relacje z rodzicem, możliwość wykonywania dotychczasowego modelu opieki albo stanowisko dziecka i jego zdolność do samodzielnego wyjaśnienia przyczyn tego stanowiska.

Jeżeli rodzice zmieniają dotychczasowy model funkcjonowania, znaczenie może mieć również to, czy nowe rozwiązanie jest trwałe i czy nie pozostaje w sprzeczności z istniejącym orzeczeniem. Więcej o odrębnym problemie modyfikacji ustaleń dotyczących dziecka można przeczytać w artykule zmiana opieki nad dzieckiem.

Jeżeli dotychczasowe rozwiązanie przestało odpowiadać sytuacji dziecka, bezczynność może utrwalać stan faktyczny sprzeczny z orzeczeniem i zwiększać konflikt między rodzicami. Szczególnie przy istotnej zmianie miejsca pobytu, szkoły albo faktycznego podziału pieczy warto doprowadzić do formalnego uporządkowania sytuacji.

Najczęstsze błędy i argumenty drugiej strony

„Dziecko skończyło 13 lat, więc samo wybiera.” To jeden z najczęstszych błędów. Przepisy nie ustanawiają takiej granicy. Ukończenie 13 lat może mieć znaczenie dla sposobu organizacji wysłuchania, ale nie przenosi na dziecko kompetencji sądu do rozstrzygnięcia sporu rodziców.

„Skoro dziecko powiedziało, że chce mieszkać ze mną, sprawa jest przesądzona.” Nie. Sąd powinien uwzględniać zdanie i rozsądne życzenia dziecka odpowiednio do jego dojrzałości, ale nadal ocenia całokształt okoliczności i dobro dziecka.

„Drugi rodzic manipuluje dzieckiem.” Taki zarzut powinien być poparty konkretnymi faktami. Samo to, że dziecko opowiada się za drugim rodzicem, nie dowodzi manipulacji. Sąd może jednak badać, czy występuje konflikt lojalnościowy, presja, utrudnianie kontaktów albo wpływanie na wypowiedzi małoletniego.

„Dziecko nie może być wysłuchane, bo ma dopiero 9 albo 10 lat.” Wiek sam w sobie nie wyklucza wysłuchania. Znaczenie mają rozwój umysłowy, zdrowie i stopień dojrzałości.

„Najlepiej przynieść do sądu nagranie, na którym dziecko mówi, z kim chce mieszkać.” Takie działanie może być ryzykowne. Sąd ma instrumenty służące poznaniu stanowiska dziecka w warunkach ograniczających presję rodziców. Wciąganie dziecka w gromadzenie materiału przeciwko drugiemu rodzicowi może działać przeciwnie do jego dobra.

„Dziecko nie chce już wrócić do drugiego rodzica, więc nie muszę respektować dotychczasowych ustaleń.” Samo stanowisko małoletniego nie uchyla istniejącego orzeczenia. Jeżeli nastąpiła istotna zmiana okoliczności, właściwą drogą jest wystąpienie do sądu o zmianę rozstrzygnięcia, a w sytuacji pilnej również o odpowiednie zabezpieczenie.

FAQ

Od jakiego wieku dziecko może powiedzieć sądowi, z kim chce mieszkać?

Przepisy nie określają minimalnego wieku. Sąd ocenia rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości konkretnego dziecka. Dlatego możliwe jest wysłuchanie dziecka młodszego niż 13 lat.

Czy po ukończeniu 13 lat dziecko samo wybiera rodzica?

Nie. Ukończenie 13 lat nie daje dziecku prawa do samodzielnego rozstrzygnięcia, z którym rodzicem ma mieszkać. Sąd bierze jego stanowisko pod uwagę, ale nadal kieruje się dobrem dziecka i wszystkimi okolicznościami sprawy.

Czy rodzice są obecni podczas wysłuchania?

Nie. Wysłuchanie ma zapewnić dziecku swobodę wypowiedzi. Odbywa się na posiedzeniu niejawnym, w odpowiednio przystosowanym miejscu. Oprócz sędziego może uczestniczyć biegły psycholog, gdy zachodzą przewidziane prawem przesłanki.

Czy dziecko jest nagrywane podczas wysłuchania?

Nie. Z przebiegu wysłuchania sporządza się notatkę urzędową. Przepisy wyłączają utrwalanie tej czynności za pomocą urządzenia rejestrującego dźwięk albo obraz i dźwięk.

Czy dziecko może zmienić zdanie?

Tak, jednak sąd oceni przyczyny i trwałość takiej zmiany. Co do zasady wysłuchanie przeprowadza się raz w toku postępowania, ale ponowne wysłuchanie jest możliwe, jeżeli wymaga tego dobro dziecka albo potrzebę ponownego wysłuchania zgłasza dziecko.

Czy można we wniosku zażądać wysłuchania dziecka?

Rodzic może złożyć taki wniosek i wyjaśnić, dlaczego stanowisko dziecka ma znaczenie dla rozstrzygnięcia. To sąd ocenia jednak, czy warunki do przeprowadzenia wysłuchania są spełnione. Jeżeli sąd odstępuje od wysłuchania, przepisy wymagają wskazania przyczyn nieprzeprowadzenia tej czynności.

Czy wysłuchanie dziecka i badanie OZSS to to samo?

Nie. Wysłuchanie pozwala sądowi poznać zdanie i perspektywę dziecka. OZSS sporządza na zlecenie sądu specjalistyczną opinię w sprawie rodzinnej lub opiekuńczej. Zakres badania zależy od pytań postawionych przez sąd.

Czy zmiana miejsca pobytu dziecka automatycznie zmienia alimenty?

Nie. Trwała zmiana sposobu opieki może uzasadniać zmianę wysokości albo sposobu wykonywania obowiązku alimentacyjnego, ale dotychczasowe orzeczenie nie znika automatycznie. W razie zmiany stosunków można żądać odpowiedniej zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej alimentów.

Podsumowanie

Dziecko ma prawo do tego, aby jego perspektywa była dostrzeżona, ale sąd nie przerzuca na nie odpowiedzialności za wybór jednego z rodziców. Nie istnieje ustawowy wiek, po osiągnięciu którego małoletni sam decyduje o miejscu pobytu. Im większa jest jednak jego dojrzałość i im bardziej świadome, trwałe oraz racjonalnie uzasadnione stanowisko, tym większe praktyczne znaczenie może mieć jego wypowiedź.

Jeżeli stanowisko dziecka wskazuje, że dotychczasowy model opieki przestał odpowiadać jego potrzebom, należy ustalić, czy potrzebna jest zmiana orzeczenia dotyczącego władzy rodzicielskiej lub miejsca pobytu, zabezpieczenie na czas postępowania, a także ewentualne uporządkowanie kontaktów i alimentów. W piśmie do sądu warto skupić się na konkretnych okolicznościach dotyczących dobra dziecka, zamiast przedstawiać je jako osobę, która ma rozstrzygnąć spór rodziców.

Źródła

• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 216¹, art. 216², art. 290¹, art. 445¹, art. 568–570¹, art. 576–577, art. 755 i art. 756¹.
• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. — Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 58, art. 95 § 4, art. 97 § 2, art. 106–107, art. 133, art. 135 i art. 138.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 października 2024 r. w sprawie sposobu przygotowania i przeprowadzenia wysłuchania dziecka oraz warunków, jakim mają odpowiadać pomieszczenia przeznaczone do przeprowadzania takich wysłuchań, Dz.U. z 2024 r. poz. 1579.