Zmiana intercyzy – kiedy można rozszerzyć lub ograniczyć umowę?

Zmiana intercyzy – zakres problemu i najważniejsze rozróżnienia

Zmiana intercyzy jest dopuszczalna zarówno niedługo po jej podpisaniu, jak i po wielu latach małżeństwa. Przepisy nie ustanawiają minimalnego okresu, przez który pierwsza umowa musi obowiązywać, ani limitu liczby jej późniejszych modyfikacji.

Podstawą jest art. 47 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (KRO), który pozwala małżonkom zmienić albo rozwiązać umowę majątkową małżeńską.

Trzeba jednak odróżnić trzy działania:

• Zmianę zakresu wspólności – przykładowo objęcie wspólnością określonych składników, które wcześniej należały do majątku osobistego, albo wyłączenie określonych kategorii majątku ze wspólności.
• Zmianę rodzaju ustroju – na przykład zastąpienie rozdzielności majątkowej wspólnością umowną albo przejście na rozdzielność z wyrównaniem dorobków.
• Rozwiązanie umowy – zakończenie obowiązywania dotychczasowej intercyzy, co podczas trwania małżeństwa co do zasady powoduje powstanie wspólności ustawowej, chyba że strony postanowią inaczej.

Samo rozszerzenie wspólności nie musi oznaczać rezygnacji z całej intercyzy. Małżonkowie mogą chcieć zmienić tylko określoną część dotychczasowych zasad.

Przed podpisaniem aktu należy też ustalić, czy chodzi o zmianę reguł dotyczących majątku, czy o przeniesienie własności konkretnej rzeczy. Są to odrębne zagadnienia, które mogą wymagać innego sposobu ukształtowania czynności prawnej.

Rodzaje ustrojów majątkowych i cel zawarcia umowy

Zakres dopuszczalnej modyfikacji zależy przede wszystkim od tego, jaki ustrój majątkowy obowiązuje obecnie między małżonkami.

Art. 47 § 1 KRO przewiduje możliwość umownego rozszerzenia albo ograniczenia wspólności ustawowej oraz ustanowienia rozdzielności majątkowej lub rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków.

Jeżeli małżonkowie pozostają w ustroju wspólności umownej, mogą rozważyć zmianę jej zakresu. Jeżeli obowiązuje ich pełna rozdzielność, rozszerzenie wspólności wymaga odpowiedniej zmiany ustroju, a nie jedynie dopisania majątku do nieistniejącej wspólności.

Osoby planujące pierwszą umowę znajdą szersze omówienie w artykule intercyza w trakcie małżeństwa. Odrębnie opisujemy także, jak uzyskać rozdzielność majątkową w trakcie małżeństwa.

Jeżeli problem nie dotyczy dobrowolnej zmiany ustroju, ale ważności podpisanego wcześniej aktu, znaczenie może mieć unieważnienie umowy notarialnej o rozdzielności. Samo niezadowolenie z zawartej umowy nie jest jednak równoznaczne z istnieniem podstaw do stwierdzenia jej nieważności.

Najpierw należy przeczytać aktualny akt notarialny. Potoczna nazwa intercyza nie przesądza, czy między małżonkami obowiązuje rozdzielność, wspólność ograniczona, wspólność rozszerzona czy rozdzielność z wyrównaniem dorobków.

Forma notarialna, moment zawarcia i zakres umowy

Zmiana intercyzy wymaga zachowania formy aktu notarialnego. Nie wystarczy podpisanie prywatnego porozumienia, wymiana wiadomości ani ustne ustalenie, że od określonego dnia majątek ma być traktowany inaczej.

Czy oboje małżonkowie muszą zgodzić się na zmianę?

Tak. Umowa majątkowa małżeńska jest czynnością dwustronną. Do jej modyfikacji potrzebna jest zgodna wola małżonków wyrażona w wymaganej formie.

Jeżeli jeden małżonek odmawia podpisania nowego aktu, drugi nie może jednostronnie rozszerzyć ani ograniczyć umownej wspólności. W określonych sytuacjach możliwe jest odrębne postępowanie sądowe o ustanowienie rozdzielności majątkowej z ważnych powodów na podstawie art. 52 KRO. Nie jest to jednak sądowy tryb dowolnego poprawiania intercyzy.

Od kiedy zmieniona intercyza wywołuje skutki?

Nowe zasady mogą zacząć obowiązywać z chwilą zawarcia aktu albo w późniejszym terminie określonym w umowie, jeżeli odpowiada to charakterowi danego postanowienia i obowiązującym przepisom.

Co do zasady nie można natomiast samym wpisaniem wcześniejszej daty sprawić, że nowy ustrój majątkowy obowiązywał w przeszłości, z pominięciem praw osób trzecich lub skutków zdarzeń, które już nastąpiły.

Ma to znaczenie przy ustalaniu przynależności składników nabywanych w różnych okresach, odpowiedzialności za zobowiązania i rozliczeń między małżonkami.

Jak przygotować się do zmiany umowy?

Przed wizytą u notariusza dobrze jest przygotować:

• wypis obowiązującej intercyzy oraz ewentualnych późniejszych umów zmieniających;
• dane małżonków potrzebne do sporządzenia aktu;
• zestawienie ważniejszych składników majątku oraz określenie, do którego majątku obecnie należą;
• dokumenty dotyczące nieruchomości, w szczególności numery ksiąg wieczystych, jeżeli zmiana ma ich dotyczyć;
• informacje o kredytach, poręczeniach i innych istotnych zobowiązaniach;
• uzgodnioną propozycję nowego zakresu wspólności oraz daty rozpoczęcia jej obowiązywania.

Dokładny katalog dokumentów zależy od treści planowanej czynności. Innego przygotowania może wymagać zmiana dotycząca przyszłych dochodów, a innego objęcie wspólnością nieruchomości lub praw majątkowych wymagających szczegółowej identyfikacji.

Co można rozszerzyć, ograniczyć albo wyłączyć?

Umowna wspólność majątkowa pozwala małżonkom dostosować zakres majątku wspólnego do ich sytuacji rodzinnej i finansowej. Swoboda ta nie jest jednak nieograniczona.

Rozszerzenie wspólności na składniki majątku osobistego

W ramach prawnie dopuszczalnego rozszerzenia małżonkowie mogą objąć wspólnością określone składniki, które przy wspólności ustawowej należałyby do majątku osobistego. Przykładowo może chodzić o nieruchomość nabytą przez jednego z małżonków przed ślubem.

Trzeba przy tym odróżnić rozszerzenie wspólności umową majątkową od darowizny udziału, sprzedaży czy innych czynności rozporządzających. Ich skutki prawne, podatkowe i rozliczeniowe nie muszą być jednakowe.

Jakie składniki są wyłączone z rozszerzenia wspólności?

Art. 49 § 1 KRO zawiera katalog wyłączeń. Umową majątkową małżeńską nie można rozszerzyć wspólności na:

• przedmioty majątkowe, które dopiero przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny;
• prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom;
• prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie;
• określone wierzytelności z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia oraz wierzytelności o zadośćuczynienie za doznaną krzywdę;
• niewymagalne jeszcze wierzytelności o wynagrodzenie za pracę lub z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków.

Zakaz dotyczący przyszłych przedmiotów nabywanych przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę trzeba odróżnić od oceny praw do rzeczy już nabytej. W tym drugim przypadku konieczne jest ustalenie charakteru składnika, sposobu jego nabycia i prawnie dopuszczalnej czynności.

Nie należy też utożsamiać niewymagalnej wierzytelności o wynagrodzenie z wynagrodzeniem już pobranym. Przy wspólności ustawowej pobrane wynagrodzenie za pracę co do zasady należy do majątku wspólnego, natomiast sama niewymagalna wierzytelność ma odmienny status.

Na czym polega ograniczenie wspólności?

Małżonkowie mogą umownie ustalić, że określone kategorie składników nie będą wchodziły do majątku wspólnego, lecz pozostaną w majątku osobistym odpowiedniego małżonka.

Takie rozwiązanie bywa rozważane przy prowadzeniu przedsiębiorstwa, nabywaniu majątku inwestycyjnego lub potrzebie odrębnego zarządzania określonymi aktywami.

Postanowienia powinny być sformułowane precyzyjnie, aby dało się ustalić, jakie składniki obejmuje wyłączenie, jak traktowane będą ich przychody i co stanie się ze składnikami nabytymi w zamian za majątek objęty szczególną regulacją.

Ograniczenie wspólności nie oznacza automatycznego podziału całego dotychczas zgromadzonego majątku. Jeżeli strony chcą również rozliczyć konkretne składniki, trzeba oddzielnie ocenić dopuszczalność, formę i skutki zamierzonego rozporządzenia.

Zmiana, rozwiązanie i powrót do wspólności

Małżonkowie nie muszą ograniczać się do korekty pojedynczych zapisów. Mogą zdecydować, że dotychczasowy ustrój nie odpowiada już ich potrzebom, i zastąpić go innym rozwiązaniem dopuszczonym przez prawo.

Przykładowo po okresie rozdzielności majątkowej mogą chcieć powrócić do wspólnego gromadzenia majątku. Mogą również zrezygnować ze wspólności rozszerzonej i przyjąć węższy zakres wspólności.

Ważne jest rozróżnienie zmiany i rozwiązania umowy:

• Zmiana intercyzy oznacza odpowiednie zmodyfikowanie dotychczasowych zasad. Nie powoduje automatycznie powrotu do wspólności ustawowej.
• Rozwiązanie intercyzy w czasie trwania małżeństwa powoduje, zgodnie z art. 47 § 2 KRO, powstanie wspólności ustawowej, chyba że strony postanowiły inaczej.

Przy rozwiązywaniu intercyzy należy jednoznacznie określić zamierzony skutek. Nieprecyzyjne używanie określeń takich jak cofnięcie intercyzy lub powrót do starego majątku może prowadzić do nieporozumień.

Czy powrót do wspólności łączy automatycznie cały wcześniejszy majątek?

Nie. Powstanie wspólności ustawowej nie oznacza, że wszystkie składniki zgromadzone wcześniej podczas rozdzielności automatycznie stają się wspólne.

Co do zasady majątek nabyty przez poszczególnych małżonków w okresie rozdzielności pozostaje ich majątkiem osobistym, chyba że określona czynność prawna skutecznie zmieni jego przynależność.

Jeżeli małżonkowie chcą objąć wspólnością także wybrane wcześniej nabyte składniki, powinni rozważyć odpowiednie postanowienia umowne z uwzględnieniem ustawowych ograniczeń.

Podobnie wcześniejsze udziały we współwłasności ułamkowej nie zamieniają się automatycznie we wspólność łączną tylko dlatego, że na przyszłość zaczyna obowiązywać inny ustrój.

Skutki dla majątku, dochodów i późniejszego podziału

Zmiana ustroju majątkowego może mieć znaczenie zarówno dla składników już istniejących, jak i dla majątku nabywanego w przyszłości.

Przy ocenie skutków należy rozdzielić trzy okresy: czas obowiązywania poprzedniego ustroju, moment zmiany oraz czas po wejściu w życie nowych zasad.

Majątek zgromadzony przed zmianą

O tym, do kogo należy konkretny składnik, decydują między innymi data i podstawa jego nabycia, wcześniejszy ustrój majątkowy oraz treść zmienionej umowy.

Nie wystarczy zatem ustalić, kto figuruje na fakturze, kto faktycznie korzysta z rzeczy albo z czyjego rachunku dokonano zapłaty. W pewnych sytuacjach dokumenty te stanowią jedynie część materiału pozwalającego ustalić przynależność majątkową.

Szczególnej uwagi wymagają nieruchomości, udziały w spółkach, przedsiębiorstwa oraz większe nakłady finansowane z różnych mas majątkowych.

Wynagrodzenie i dochody po zmianie ustroju

Po rozszerzeniu lub ograniczeniu wspólności zmieniać się może sposób kwalifikowania określonych dochodów i nabywanych aktywów. Zakres tych skutków zależy od treści umowy oraz bezwzględnie obowiązujących przepisów.

Jeżeli małżonkowie przywrócą wspólność ustawową, pobrane wynagrodzenia za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej co do zasady będą wchodziły do majątku wspólnego. Na zasadach ustawowych do wspólności należą również dochody z majątku wspólnego oraz majątków osobistych małżonków.

Nie oznacza to jednak, że własność samego składnika przynoszącego dochód również musi stać się wspólna.

Co z majątkiem po rozwodzie?

Przy późniejszym rozwodzie szczególnie ważne mogą okazać się daty obowiązywania kolejnych umów. Pozwalają one ustalić, jakie składniki w poszczególnych okresach należały do majątku wspólnego, a jakie do majątków osobistych.

Jeżeli zmiana ustroju doprowadziła do ustania określonej wspólności, powstaje także potrzeba oceny zasad rozliczenia majątku, który był nią objęty.

W odniesieniu do wspólności umownej znaczenie ma art. 50¹ KRO. Po jej ustaniu udziały małżonków są równe, chyba że umowa majątkowa stanowi inaczej. Przepis ten nie wyłącza możliwości zastosowania art. 43 § 2 i 3 KRO dotyczącego ustalenia nierównych udziałów w przypadkach przewidzianych ustawą.

Zmiana intercyzy nie oznacza więc, że przy przyszłym podziale majątku zawsze należy zastosować jednakową proporcję do wszystkich składników zgromadzonych przez całe małżeństwo.

Skuteczność wobec banku, wierzyciela i kontrahenta

To jeden z najbardziej ryzykownych aspektów zmiany intercyzy. Umowa może prawidłowo regulować stosunki między małżonkami, lecz jej skuteczność wobec osób trzecich podlega dodatkowym ograniczeniom.

Znaczenie wiedzy wierzyciela o umowie

Zgodnie z art. 47¹ KRO małżonek może powoływać się względem innych osób na umowę majątkową małżeńską, gdy jej zawarcie oraz rodzaj były tym osobom wiadome.

Dlatego przed zawarciem umów kredytowych i istotnych kontraktów należy zadbać o odpowiednie ujawnienie informacji o obowiązującym ustroju majątkowym, a gdy dochodzi do jego zmiany – ocenić konieczność poinformowania zainteresowanych podmiotów.

Samo istnienie aktu notarialnego nie daje podstaw do założenia, że każdy bank, kontrahent lub wierzyciel zna jego treść i skutki.

Zakres odpowiedzialności za konkretny dług zależy ponadto od daty jego powstania, podstawy zobowiązania, zgody małżonka na zaciągnięcie zobowiązania oraz właściwych przepisów o odpowiedzialności majątkowej.

Czy rozszerzenie wspólności chroni majątek przed wcześniejszym wierzycielem?

Nie można przyjmować takiego założenia. Art. 50 KRO stanowi, że jeżeli wierzytelność powstała przed rozszerzeniem wspólności, wierzyciel, którego dłużnikiem jest tylko jeden małżonek, może żądać zaspokojenia również z tych przedmiotów, które należałyby do majątku osobistego dłużnika, gdyby wspólność nie została rozszerzona.

Przepis ten zapobiega sytuacji, w której samo rozszerzenie wspólności pozbawiałoby wcześniejszego wierzyciela możliwości zaspokojenia się z określonych składników majątku.

Jeżeli modyfikacja umowy miałaby prowadzić do pokrzywdzenia wierzycieli, znaczenie mogą mieć także odpowiednie przepisy Kodeksu cywilnego, w tym regulacje dotyczące ochrony wierzyciela przed czynnościami dokonanymi z jego pokrzywdzeniem.

Czy zmiana intercyzy zwalnia z kredytu hipotecznego?

Nie. Zmiana ustroju majątkowego nie jest tym samym co zmiana umowy kredytowej. Małżonek, który jest kredytobiorcą lub współkredytobiorcą, nie przestaje odpowiadać za kredyt wyłącznie dlatego, że podpisano nową intercyzę.

Przejęcie długu albo zwolnienie jednego z dłużników wymaga odrębnej podstawy prawnej i odpowiednich czynności, w szczególności z udziałem wierzyciela, gdy przepisy wymagają jego zgody.

Nie znika również ustanowiona hipoteka. Jeżeli nieruchomość zostanie objęta wspólnością, wcześniejsze obciążenie hipoteczne nadal wymaga uwzględnienia.

Najczęstsze błędy i argumenty drugiej strony

Problemy pojawiają się najczęściej wtedy, gdy małżonkowie podpisują nową umowę, nie analizując skutków dotychczasowej albo utożsamiając zmianę ustroju z przeniesieniem własności wszystkich posiadanych składników.

Do szczególnie częstych błędów należą:

• Brak ustalenia aktualnego ustroju. Małżonkowie nie pamiętają, czy wcześniejszy akt ustanowił pełną rozdzielność, czy tylko ograniczył wspólność.
• Nieprecyzyjne określenie przedmiotu zmiany. Umowa nie wskazuje jednoznacznie, które składniki albo kategorie składników mają zostać objęte nowymi zasadami.
• Próba objęcia wspólnością praw ustawowo wyłączonych. Postanowienia sprzeczne z art. 49 KRO nie mogą skutecznie przełamać ustawowych zakazów.
• Pomijanie wcześniejszych zobowiązań. Małżonkowie traktują zmianę intercyzy jako sposób na automatyczne wyłączenie odpowiedzialności wobec banku lub kontrahenta.
• Brak rozliczenia wcześniejszych nakładów. Strony zakładają, że zmiana ustroju rozwiązuje wszystkie kwestie związane ze środkami przeznaczonymi wcześniej na cudzy majątek.
• Niedostateczne udokumentowanie kolejnych zmian. Przy rozwodzie albo sporze z wierzycielem trudno odtworzyć, jaki ustrój obowiązywał w chwili nabycia określonego składnika.

Jeżeli jeden z małżonków kwestionuje skutki podpisanego aktu, możliwe argumenty mogą dotyczyć jego rzeczywistej treści, sposobu interpretacji, zachowania wymaganej formy albo wystąpienia wad oświadczenia woli.

Nie wystarczy jednak samo twierdzenie, że po podpisaniu dokumentu warunki okazały się mniej korzystne, niż wcześniej zakładano. Podstawy prawne ewentualnego zakwestionowania czynności muszą wynikać z konkretnych okoliczności.

Odrębnym zagadnieniem jest sytuacja, gdy drugi małżonek odmawia dobrowolnej zmiany intercyzy. Sam konflikt co do jej treści nie pozwala zastąpić zgody drugiej strony oświadczeniem jednostronnym.

FAQ – pytania o zmianę intercyzy

Czy można zmienić intercyzę kilka razy podczas małżeństwa?

Tak. Przepisy nie ograniczają liczby dopuszczalnych zmian. Każda kolejna modyfikacja powinna jednak zostać dokonana w wymaganej formie i uwzględniać prawa osób trzecich. Przy kilku umowach szczególnie ważne jest zachowanie wszystkich aktów i ustalenie dat obowiązywania kolejnych ustrojów.

Czy można zmienić intercyzę, gdy trwa sprawa rozwodowa?

Co do zasady tak, jeśli małżeństwo nadal trwa i oboje małżonkowie wyrażają zgodę. Samo wniesienie pozwu rozwodowego nie powoduje automatycznego zakazu zmiany umowy majątkowej. Trzeba jednak sprawdzić, czy wspólność nie ustała już z innej przyczyny, na przykład wskutek prawomocnego orzeczenia separacji lub ustanowienia rozdzielności majątkowej przez sąd. Zawarcie nowej umowy nie zastępuje postępowania o rozwód ani nie rozstrzyga automatycznie rozliczeń dotyczących wcześniejszych okresów.

Czy można zmienić intercyzę tylko w odniesieniu do jednego mieszkania?

Można rozważyć odpowiednie ukształtowanie zakresu wspólności dotyczącego konkretnej nieruchomości, ale dopuszczalność i właściwa konstrukcja zależą od obowiązującego ustroju oraz tytułu własności. Niekiedy właściwa będzie zmiana umowy majątkowej, a w innych sytuacjach konieczna może okazać się odrębna czynność rozporządzająca.

Czy po zmianie intercyzy trzeba zgłosić coś do księgi wieczystej?

Jeżeli zmiana wpływa na stan prawny nieruchomości ujawniony w księdze wieczystej, należy zadbać o zgodność wpisów z rzeczywistym stanem prawnym. Zakres potrzebnych czynności zależy od treści aktu i dotychczasowych wpisów. Notariusz może wyjaśnić, czy konieczny jest wniosek wieczystoksięgowy i jak zostanie złożony.

Czy zmiana intercyzy oznacza, że małżonkowie muszą podzielić oszczędności?

Nie zawsze. Samo zawarcie nowej umowy nie oznacza obowiązku fizycznego podziału pieniędzy na rachunkach. Konieczne jest ustalenie, do jakiego majątku należą środki, jaki ustrój obowiązywał podczas ich gromadzenia oraz czy doszło do ustania wspólności obejmującej te środki. Sposób prowadzenia rachunku bankowego nie przesądza samodzielnie o przynależności majątkowej pieniędzy.

Czy intercyzę można zmienić z datą sprzed kilku lat?

Nie można skutecznie nadać nowemu ustrojowi dowolnej mocy wstecznej przez samo wpisanie wcześniejszej daty do aktu. Jeżeli małżonkowie chcą rozliczyć wcześniejsze nabycia, nakłady lub przesunięcia majątkowe, powinni ustalić właściwą podstawę prawną takich czynności. Rozliczenie przeszłości nie jest tożsame z wstecznym ustanowieniem odmiennego ustroju majątkowego.

Podsumowanie – co zrobić przed podpisaniem zmienionej intercyzy?

Najbezpieczniej rozpocząć od porównania aktualnego ustroju majątkowego z zamierzonym rezultatem. Warto sporządzić zestawienie, które pokazuje, co ma pozostać bez zmian, co powinno wejść do wspólności i co ma zostać z niej wyłączone.

Następnie należy zweryfikować ograniczenia ustawowe, ustalić skutki dla posiadanych nieruchomości oraz przeanalizować wcześniejsze i aktualne zobowiązania. Dopiero na tej podstawie można ocenić, czy wystarczy modyfikacja intercyzy, czy konieczne będą dodatkowe czynności prawne.

Najważniejsze jest nie samo podpisanie kolejnego aktu, lecz precyzyjne określenie jego skutków. Dobrze przygotowana zmiana powinna pozwalać ustalić, jaki majątek pozostaje osobisty, jaki jest wspólny, od kiedy obowiązują nowe zasady oraz w jaki sposób chronione są istniejące prawa osób trzecich.

Źródła

• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 31–33, art. 41, art. 43, art. 45, art. 47–50¹ i art. 52.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 73, art. 77, art. 519 i nast. oraz art. 527 i nast.
• Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece – przepisy dotyczące ksiąg wieczystych i hipoteki.