Akcje, obligacje i fundusze inwestycyjne w podziale majątku

Czy akcje, obligacje i fundusze inwestycyjne wchodzą do majątku wspólnego?

Zgodnie z art. 31 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wspólność ustawowa obejmuje przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich. Zasada ta dotyczy również praw majątkowych i instrumentów finansowych.

Jeżeli więc jeden z małżonków podczas małżeństwa przeznaczał pobrane wynagrodzenie za pracę na zakup akcji, obligacji lub jednostek funduszu, inwestycje te co do zasady stają się częścią majątku wspólnego. Nie zmienia tego fakt, że tylko ten małżonek podpisał umowę z biurem maklerskim, znał hasło do rachunku albo sam podejmował decyzje inwestycyjne.

Inaczej może być, jeżeli da się wykazać, że instrumenty należą do majątku osobistego. Dotyczy to w szczególności inwestycji:

• nabytych przed powstaniem wspólności ustawowej,
• otrzymanych w drodze dziedziczenia lub darowizny, jeżeli spadkodawca lub darczyńca nie postanowił inaczej,
• kupionych wyłącznie za składniki majątku osobistego, zgodnie z zasadą surogacji z art. 33 pkt 10 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Sam przelew z rachunku prowadzonego na nazwisko jednego małżonka nie przesądza więc o osobistym charakterze inwestycji. Trzeba ustalić, skąd pochodziły znajdujące się na nim pieniądze.

Podobna zasada odnosi się do odsetek i innych pobranych dochodów z obligacji stanowiących majątek osobisty. Trzeba odróżnić sam składnik majątku osobistego od dochodu, który ten składnik przynosi w czasie trwania wspólności.

Jak ustalić skład portfela na dzień ustania wspólności?

Pierwszym zadaniem nie jest wycena, lecz ustalenie dokładnego składu inwestycji. Trzeba określić datę ustania wspólności majątkowej. Jeżeli wspólność ustała wskutek rozwodu, będzie to co do zasady dzień uprawomocnienia się wyroku rozwodowego. Wspólność mogła jednak ustać wcześniej, na przykład na skutek umowy ustanawiającej rozdzielność majątkową albo wyroku sądu ustanawiającego rozdzielność z oznaczoną datą.

Dla każdego rachunku warto ustalić na tę datę:

• liczbę i rodzaj posiadanych akcji,
• emitenta, serię i liczbę obligacji,
• liczbę jednostek uczestnictwa albo certyfikatów inwestycyjnych,
• saldo środków pieniężnych na rachunku inwestycyjnym,
• nierozliczone transakcje, należne dywidendy, odsetki lub inne prawa związane z instrumentami,
• czy poszczególne składniki zostały nabyte ze środków wspólnych czy osobistych.

Jeżeli inwestowanie było elementem działalności prowadzonej przez jednego z małżonków, trzeba dodatkowo ustalić, kto jest właścicielem instrumentów. Inaczej ocenia się aktywa znajdujące się bezpośrednio w majątku małżonków, a inaczej aktywa należące do odrębnej osoby prawnej. Przy szerszym rozliczeniu przedsiębiorstwa znaczenie może mieć także podział działalności gospodarczej.

Jak wycenia się portfel inwestycyjny przy podziale majątku?

Przy instrumentach finansowych data wyceny ma szczególne znaczenie, ponieważ ich wartość może zmieniać się każdego dnia. W uchwale z 23 lutego 2018 r., sygn. III CZP 103/17, Sąd Najwyższy wskazał, że w sprawie o podział majątku wspólnego jego skład ustala się według chwili ustania wspólności majątkowej, natomiast wartość według stanu tego majątku oraz cen w chwili dokonywania podziału.

Nie należy więc automatycznie zamrażać wartości akcji czy funduszu na dzień rozwodu. Jeżeli wspólny portfel nadal istnieje kilka lat później, jego aktualna wartość może być znacznie wyższa albo niższa.

Co jeśli rachunek inwestycyjny jest tylko na jednego małżonka?

Nazwa właściciela rachunku nie rozstrzyga automatycznie, do jakiego majątku należą znajdujące się na nim aktywa. Rachunek może być prowadzony wyłącznie dla jednego małżonka, a jednocześnie zapisane na nim instrumenty mogą w sensie prawa rodzinnego należeć do majątku wspólnego.

W sporze istotna jest historia rachunku. Przydatne są zwłaszcza:

• wyciągi z rachunku maklerskiego z okresu przed ustaniem wspólności i po jej ustaniu,
• zestawienia operacji i potwierdzenia zakupu instrumentów,
• przelewy z rachunków bankowych finansujące rachunek maklerski,
• potwierdzenia nabycia i odkupienia jednostek funduszy,
• dokumenty wykazujące darowiznę, spadek albo wcześniejsze posiadanie środków osobistych.

Jeżeli drugi małżonek nie ma dostępu do historii inwestycji, w postępowaniu sądowym powinien możliwie dokładnie wskazać instytucję finansową, rodzaj rachunku oraz okres, którego dotyczą potrzebne informacje, i zgłosić odpowiednie wnioski dowodowe.

Co się dzieje, gdy akcje lub fundusze zostały sprzedane po ustaniu wspólności?

Sprzedaż akcji, wykup obligacji albo odkupienie jednostek funduszu po ustaniu wspólności nie oznaczają automatycznie, że dany składnik znika z rozliczeń między byłymi małżonkami. Trzeba ustalić datę transakcji, jej wartość, przeznaczenie uzyskanych pieniędzy oraz to, czy w miejsce wcześniejszego składnika powstał inny składnik majątkowy.

Inaczej może zostać oceniona sprzedaż dokonana za wiedzą obojga małżonków i przeznaczenie pieniędzy na uzgodniony wspólny cel, a inaczej jednostronne wyprowadzenie wartościowego portfela i zatrzymanie całej ceny sprzedaży. W razie sporu nie wystarczy więc wykazać, że na rachunku obecnie nie ma już akcji – trzeba odtworzyć historię operacji.

Znaczenie może mieć również późniejsze reinwestowanie środków. Jeżeli za pieniądze uzyskane ze sprzedaży wspólnego składnika nabyto inny instrument, konieczne jest prześledzenie przepływu wartości i ustalenie, co rzeczywiście istnieje w chwili dokonywania podziału.

Jak można podzielić akcje, obligacje i fundusze?

Nie ma jednego obowiązkowego sposobu podziału portfela inwestycyjnego. Rozwiązanie powinno uwzględniać rodzaj instrumentów, możliwość ich przeniesienia, wartość pozostałych składników majątku oraz zdolność jednego z małżonków do dokonania spłaty.

W praktyce można rozważać przede wszystkim:

• przyznanie części instrumentów każdemu z małżonków, jeżeli przepisy i zasady prowadzenia danego rachunku umożliwiają wykonanie takiego podziału,
• przyznanie całego portfela jednemu małżonkowi i wyrównanie udziału drugiego odpowiednią spłatą lub innymi składnikami majątku,
• sprzedaż albo odkupienie instrumentów i podział uzyskanych pieniędzy, jeżeli strony wspólnie wybiorą takie rozwiązanie lub wynika ono z charakteru konkretnego produktu finansowego.

Przy akcjach i obligacjach zapisanych na rachunkach papierów wartościowych trzeba uwzględnić techniczne zasady transferu instrumentów obowiązujące w domu maklerskim lub banku. Samo postanowienie między byłymi małżonkami nie powinno być utożsamiane z każdą czynnością techniczną potrzebną do zmiany zapisów na rachunkach.

Jednostki uczestnictwa funduszy wymagają szczególnej ostrożności

Jednostka uczestnictwa funduszu inwestycyjnego otwartego nie jest takim samym instrumentem jak zwykła zbywalna akcja. Zgodnie z ustawą o funduszach inwestycyjnych jednostka uczestnictwa nie może być zbyta przez uczestnika na rzecz osób trzecich, a fundusz dokonuje jej odkupienia na zasadach określonych w ustawie i statucie.

Dlatego przy podziale należy sprawdzić konkretny produkt i sposób prowadzenia rejestru. Ekonomiczne rozliczenie może polegać na pozostawieniu jednostek po jednej stronie i wyrównaniu udziału drugiego małżonka albo na ich odkupieniu i rozliczeniu środków pieniężnych. Nie należy automatycznie zakładać, że fundusz wykona zwykły transfer połowy jednostek na nowy rachunek byłego małżonka.

Inaczej mogą być traktowane certyfikaty inwestycyjne funduszy zamkniętych, które należą do kategorii papierów wartościowych. Samo określenie „fundusz inwestycyjny” nie wystarcza więc do ustalenia sposobu podziału.

Akcje związane z firmą i inne produkty finansowe

Jeżeli przedmiotem sporu są akcje lub inne prawa związane z przedsiębiorstwem, trzeba oddzielić majątek małżonków od majątku samej spółki. Jeżeli papiery wartościowe posiada spółka będąca odrębną osobą prawną, jej aktywa nie stają się przez sam fakt małżeństwa bezpośrednimi składnikami majątku wspólnego małżonków. Przedmiotem analizy mogą być natomiast akcje, udziały lub inne prawa przysługujące małżonkowi wobec spółki.

Gdy wspólna firma stanowi znaczną część majątku rodziny, wycena instrumentów finansowych może być tylko jednym z elementów szerszego rozliczenia przedsiębiorstwa.

Trzeba też uważać na produkty łączące inwestowanie z ubezpieczeniem. Jednostki związane z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym nie powinny być bez dalszej analizy utożsamiane z jednostkami uczestnictwa zwykłego funduszu inwestycyjnego. Jeżeli w majątku występuje taka umowa, osobnej oceny może wymagać polisa na życie byłego małżonka.

Umowny czy sądowy podział portfela inwestycyjnego?

Po ustaniu wspólności małżonkowie mogą podzielić majątek w drodze porozumienia. Przy samych aktywach finansowych trzeba następnie wykonać wymagane przez bank, dom maklerski lub fundusz czynności służące zmianie zapisów albo realizacji uzgodnionego rozliczenia. Jeżeli jedna umowa podziałowa obejmuje również składnik wymagający szczególnej formy, na przykład nieruchomość, forma całej czynności musi uwzględniać te wymagania.

Jeżeli porozumienie nie jest możliwe, podział następuje w postępowaniu przed sądem rejonowym. Zgodnie z art. 566 Kodeksu postępowania cywilnego właściwość miejscową ustala się według miejsca położenia majątku, a gdy wspólność ustała wskutek śmierci jednego z małżonków – właściwy jest sąd spadku.

Opłata od wniosku o podział majątku wspólnego wynosi obecnie 1000 zł. Jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt podziału, opłata wynosi 300 zł. W skomplikowanej sprawie z akcjami spółek niepublicznych dodatkowym kosztem może być opinia biegłego potrzebna do ustalenia ich wartości.

Sam wniosek o podział majątku nie musi być składany bezpośrednio po rozwodzie. Zwlekanie może jednak istotnie utrudnić sprawę dotyczącą inwestycji: zmieniają się kursy, wygasają serie obligacji, fundusze dokonują zmian, rachunki mogą być zamykane, a historia przepływów staje się trudniejsza do odtworzenia.

Jakie dokumenty przygotować przed podziałem?

Im pełniejsza historia finansowa, tym łatwiej oddzielić wspólne inwestycje od majątku osobistego i uniknąć wyceny opartej na niepełnych danych.

Najczęstsze błędy przy podziale inwestycji

Najwięcej problemów powoduje przyjęcie zbyt prostych założeń. Sam fakt, że inwestowała tylko jedna osoba, nie oznacza, że portfel jest jej wyłączną własnością. Z drugiej strony zakup dokonany podczas małżeństwa nie zawsze oznacza majątek wspólny, jeżeli środki można powiązać z majątkiem osobistym.

Błędem jest również:

• wycenianie wszystkich instrumentów według kursu z dnia rozwodu bez zbadania ich aktualnego stanu,
• pomijanie środków uzyskanych ze sprzedaży wspólnych instrumentów już po ustaniu wspólności,
• nieuwzględnianie dywidend i innych dochodów uzyskiwanych podczas trwania wspólności,
• traktowanie jednostek uczestnictwa funduszu otwartego tak jak swobodnie zbywalnych akcji,
• utożsamianie majątku spółki z majątkiem osobistym jej akcjonariusza,
• opieranie całej argumentacji wyłącznie na tym, na czyje nazwisko prowadzony jest rachunek.

FAQ – akcje, obligacje i fundusze po rozwodzie

Czy rachunek maklerski tylko na męża lub żonę podlega podziałowi?

Sam rachunek jest elementem relacji z instytucją finansową, natomiast dla podziału majątku zasadnicze znaczenie mają znajdujące się na nim prawa i środki. Jeżeli akcje lub obligacje kupiono w czasie wspólności za wspólne pieniądze, mogą należeć do majątku wspólnego mimo rachunku prowadzonego wyłącznie na jedną osobę.

Według jakiej daty wycenia się akcje przy podziale majątku?

Skład majątku ustala się według chwili ustania wspólności. Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego III CZP 103/17 wartość ustala się natomiast według stanu majątku i cen z chwili dokonywania podziału. Przy instrumentach notowanych oznacza to konieczność uwzględnienia aktualnych danych rynkowych, a nie mechanicznego przyjęcia historycznego kursu z dnia rozwodu.

Czy sąd musi podzielić każdą akcję i obligację po połowie?

Nie. Równe udziały w majątku wspólnym nie oznaczają obowiązku fizycznego podzielenia każdego składnika na dwie równe części. Możliwe jest przyznanie określonych składników jednej osobie i wyrównanie udziału drugiej za pomocą innych składników, spłaty lub dopłaty.

Co jeśli były małżonek sprzedał wszystkie akcje przed rozpoczęciem sprawy?

Należy odtworzyć transakcję i ustalić, co stało się z ceną sprzedaży. Sam brak akcji na rachunku w dniu rozprawy nie rozstrzyga jeszcze sposobu rozliczenia. Znaczenie mają okoliczności sprzedaży, przeznaczenie pieniędzy i ewentualne późniejsze inwestycje.

Czy od otrzymania majątku w wyniku podziału trzeba zapłacić PIT?

Ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych wyłącza z jej stosowania przychody z tytułu podziału wspólnego majątku małżonków wskutek ustania lub ograniczenia małżeńskiej wspólności majątkowej. Nie oznacza to jednak, że późniejsza sprzedaż otrzymanych akcji, obligacji lub innych instrumentów jest podatkowo obojętna. Późniejsze zbycie należy rozliczać według zasad właściwych dla danego instrumentu i jego historii nabycia.

Źródła

• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 31, art. 33, art. 35, art. 43, art. 45 i art. 46; tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 236.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 566, art. 567 i art. 684; tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 468.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 38.
• Ustawa z dnia 27 maja 2004 r. o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi, w szczególności art. 82–86; tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 60 ze zm.
• Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi, w szczególności art. 2 i art. 3.
• Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, w szczególności art. 2 ust. 1 pkt 5; tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 592 ze zm.
• Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 23 lutego 2018 r., sygn. III CZP 103/17.