Rozwód w Niemczech po ślubie w Polsce a podział majątku

Czy można rozwieść się w Niemczech, jeśli ślub był w Polsce?

Tak. Sam fakt zawarcia małżeństwa w Polsce nie oznacza, że rozwód musi zostać przeprowadzony wyłącznie przed sądem polskim. W sprawach rozwodowych z elementem transgranicznym w Unii Europejskiej znaczenie ma przede wszystkim jurysdykcja sądu, czyli odpowiedź na pytanie, który sąd może rozpoznać sprawę. Jeżeli oboje małżonkowie od wielu lat mieszkają w Niemczech, sąd niemiecki co do zasady może być właściwy do orzeczenia rozwodu. Powiązany problem omawia artykuł o rozwód w Polsce.

Nie należy jednak utożsamiać trzech różnych kwestii: sądu właściwego do rozwodu, prawa właściwego dla samego rozwodu oraz prawa właściwego dla majątku małżonków. W praktyce może się zdarzyć, że rozwód prowadzi sąd niemiecki, ale przy ocenie skutków majątkowych trzeba dodatkowo sprawdzić, czy zastosowanie ma prawo niemieckie, polskie albo inne wskazane przez przepisy kolizyjne lub przez ważną umowę małżeńską. Powiązany problem omawia artykuł: rozwód w USA.

Jakie warunki trzeba spełnić przy rozwodzie w Niemczech?

W prawie niemieckim małżeństwo rozwiązuje sąd. Podstawą rozwodu jest rozpad małżeństwa, czyli brak wspólnoty małżeńskiej i brak realnych widoków na jej przywrócenie. Niemieckie prawo nie opiera rozwodu na badaniu winy w takim modelu, jak często kojarzy się to z postępowaniem w Polsce.

Najczęściej znaczenie ma tzw. rok separacji. Jeżeli małżonkowie żyją oddzielnie co najmniej rok i oboje wnoszą o rozwód albo drugi małżonek zgadza się na rozwód, rozpad małżeństwa jest w prawie niemieckim domniemany. Jeżeli rozłąka trwa co najmniej trzy lata, rozpad małżeństwa również jest domniemany, nawet gdy drugi małżonek nie wyraża zgody. Przed upływem roku rozwód jest możliwy tylko wyjątkowo, gdy dalsze trwanie małżeństwa byłoby dla jednego z małżonków nadmierną dolegliwością z przyczyn leżących po stronie drugiego.

Rozłąka nie zawsze musi oznaczać dwa różne adresy. Może istnieć także w jednym mieszkaniu lub domu, jeżeli małżonkowie faktycznie nie prowadzą już wspólnego gospodarstwa domowego i jednoznacznie nie chcą kontynuować pożycia. W praktyce trzeba jednak umieć wykazać, od kiedy i w jaki sposób rozdzielenie życia małżeńskiego rzeczywiście nastąpiło.

Jak wygląda sprawa rozwodowa w Niemczech?

Wniosek rozwodowy składa się zasadniczo do sądu rodzinnego w Niemczech. W sprawach małżeńskich reprezentacja przez adwokata jest obowiązkowa. Przy rozwodzie za porozumieniem stron często jeden małżonek jest reprezentowany przez adwokata, a drugi nie składa własnych wniosków, lecz wyraża zgodę na rozwód. Jeżeli jednak drugi małżonek chce dochodzić własnych roszczeń, np. majątkowych, alimentacyjnych lub dotyczących mieszkania, zwykle również powinien mieć własnego pełnomocnika.

Koszty sprawy nie powinny być przedstawiane jako jedna stała kwota. Zależą m.in. od wartości sprawy, dochodów małżonków, zakresu spornych żądań, honorarium pełnomocnika oraz tego, czy razem z rozwodem rozstrzygane są kwestie majątkowe, alimentacyjne lub emerytalne. Osoba, której sytuacja finansowa nie pozwala ponieść kosztów postępowania, może sprawdzić możliwość uzyskania pomocy prawnej lub zwolnienia od kosztów według zasad niemieckich.

Podział majątku a dom wpisany tylko na męża

Najważniejsza zasada brzmi: wpis w niemieckiej księdze wieczystej ma ogromne znaczenie dla własności nieruchomości, ale nie zawsze zamyka temat rozliczeń między małżonkami. Jeżeli w akcie notarialnym i księdze wieczystej jako właściciel widnieje tylko mąż, żona nie staje się automatycznie współwłaścicielką domu tylko dlatego, że małżeństwo trwało wiele lat. Może jednak mieć roszczenia majątkowe zależnie od prawa właściwego dla ustroju majątkowego małżonków.

Jeżeli zastosowanie ma niemiecki ustawowy ustrój majątkowy, czyli wspólność dorobku, majątki małżonków pozostają formalnie odrębne. To, co kupuje jeden małżonek, co do zasady nie staje się automatycznie wspólną własnością obojga. Przy rozwodzie rozlicza się jednak przyrost majątku każdego z małżonków w czasie trwania ustroju majątkowego. Jeżeli dorobek jednego małżonka jest większy niż dorobek drugiego, drugi może żądać wyrównania, najczęściej w formie świadczenia pieniężnego.

W uproszczeniu nie chodzi więc o mechaniczne przyznanie żonie połowy domu, lecz o porównanie majątku początkowego i końcowego każdego małżonka. W takim rozliczeniu znaczenie mogą mieć m.in. wartość domu, data i cena zakupu, nakłady na nieruchomość, spłata kredytu, dochody stron, darowizny, spadki, długi oraz ewentualne przesunięcia majątkowe dokonane przed rozwodem.

Jeżeli natomiast dla majątku małżonków właściwe okaże się prawo polskie, ocena może być inna. Przy polskiej ustawowej wspólności majątkowej przedmioty nabyte w czasie trwania wspólności przez oboje małżonków lub przez jednego z nich zasadniczo wchodzą do majątku wspólnego, chyba że zachodzi wyjątek przewidziany w przepisach. Wtedy sam fakt, że w dokumencie nabycia wpisano jednego małżonka, nie zawsze przesądza o braku roszczeń drugiego. W sprawie z wieloletnim pobytem w Niemczech i polskim obywatelstwem małżonków nie wolno więc automatycznie pomijać analizy prawa właściwego.

Co trzeba ustalić przed wyborem sądu i strategii?

Przed podjęciem decyzji o rozwodzie w Niemczech albo w Polsce warto zebrać dokumenty i odpowiedzieć na kilka pytań. Istotne jest, kiedy małżonkowie zawarli małżeństwo, gdzie po ślubie mieli pierwsze wspólne miejsce zwykłego pobytu, od kiedy mieszkają w Niemczech, czy zawierali intercyzę lub inną umowę majątkową, kiedy kupiono dom, z jakich środków go sfinansowano i czy spłata kredytu następowała z dochodów obojga małżonków.

Znaczenie ma także to, czy oprócz nieruchomości w Niemczech istnieje majątek w Polsce, rachunki bankowe, oszczędności, przedsiębiorstwo, prywatne ubezpieczenia, prawa emerytalne albo zobowiązania. Im bardziej złożony majątek, tym bardziej ryzykowne jest ograniczenie sprawy wyłącznie do pytania, kto widnieje w akcie notarialnym.

Rozwód w Niemczech a późniejsze skutki w Polsce

Jeżeli rozwód zostanie orzeczony w Niemczech, trzeba następnie zadbać o praktyczne skutki w Polsce, zwłaszcza o aktualizację stanu cywilnego i możliwość posługiwania się dokumentem rozwodowym przed polskimi urzędami. W sprawach objętych rozporządzeniem Bruksela IIb orzeczenia rozwodowe z państw UE, z wyjątkiem Danii, korzystają zasadniczo z automatycznego uznawania, ale w praktyce urząd może wymagać właściwego odpisu orzeczenia, zaświadczenia unijnego i tłumaczenia.

Po zakończeniu sprawy warto sprawdzić formalności związane z wpisem rozwodu w polskich aktach stanu cywilnego. Pomocne omówienie tego etapu znajdziesz w artykule o tym, jak wygląda uznanie rozwodu zagranicznego w PL.

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sytuacji rozwód w Niemczech jest realną możliwością, mimo że ślub odbył się w Polsce i małżonkowie mają wyłącznie obywatelstwo polskie. Najważniejsze jest jednak to, aby nie upraszczać sprawy do jednego zdania: sąd niemiecki może być właściwy do rozwodu, ale rozliczenia majątkowe wymagają osobnej analizy prawa właściwego, dokumentów nabycia domu i wpisu w księdze wieczystej.

Jeżeli dom w Niemczech jest wpisany tylko na męża, nie oznacza to automatycznie braku jakichkolwiek praw po stronie żony. Może chodzić o wyrównanie dorobku według prawa niemieckiego, o rozliczenie według prawa polskiego albo o inne roszczenia wynikające z nakładów, finansowania i okoliczności zakupu. Dlatego przed złożeniem wniosku warto przygotować dokumenty i ustalić strategię obejmującą zarówno rozwód, jak i majątek.

Źródła:

• Rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z 25 czerwca 2019 r. w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich — EUR-Lex.
• Rozporządzenie Rady (UE) nr 1259/2010 z 20 grudnia 2010 r. dotyczące prawa właściwego dla rozwodu i separacji prawnej — EUR-Lex.
• Rozporządzenie Rady (UE) 2016/1103 z 24 czerwca 2016 r. dotyczące małżeńskich ustrojów majątkowych — EUR-Lex.
• Niemiecki kodeks cywilny BGB, w szczególności § 1363, § 1373–1379 oraz § 1564–1567 — Gesetze im Internet.
• Portal e-Sprawiedliwość UE, informacje o rozwodzie i skutkach majątkowych w Niemczech — European e-Justice Portal.
• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. — Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 31, 33 i 45 — ISAP.