Podział majątku po intercyzie i rozliczenie nakładów

Czy intercyza wystarczy do podziału majątku?

Nie. Intercyza, czyli umowa majątkowa małżeńska, może rozszerzyć albo ograniczyć wspólność ustawową, ustanowić rozdzielność majątkową albo rozdzielność z wyrównaniem dorobków. Musi być zawarta w formie aktu notarialnego. Jej główny skutek polega na zmianie ustroju majątkowego małżonków, najczęściej na przyszłość.

Jeżeli małżonkowie chcą rozliczyć to, co powstało przed ustanowieniem rozdzielności, potrzebny jest odrębny umowny podział majątku. W praktyce często zawiera się najpierw umowę majątkową ustanawiającą rozdzielność, a następnie umowę o podział majątku wspólnego. Taki model bywa rozwiązaniem dla osób, którym zależy na uporządkowaniu spraw przed rozwodem albo na szybkim podziale majątku.

Warto odróżnić także intercyzę i rozdzielność majątkową od samego rozliczenia nakładów. Sama zgoda małżonka na wyprowadzkę albo ustne ustalenie kwoty spłaty nie daje takiej ochrony jak dobrze sporządzona umowa.

Dom z darowizny a majątek wspólny małżonków

Zgodnie z art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przedmioty majątkowe nabyte przez darowiznę należą do majątku osobistego obdarowanego małżonka, chyba że darczyńca inaczej postanowił. Oznacza to, że dom darowany tylko żonie nie staje się automatycznie majątkiem wspólnym małżonków tylko dlatego, że małżonkowie w nim mieszkali albo że w czasie małżeństwa był rozbudowywany.

Inaczej należy ocenić pieniądze przeznaczone na rozbudowę domu, remonty, modernizację albo spłatę kredytu. Jeżeli pochodziły z wynagrodzeń, wspólnych oszczędności albo innych składników majątku wspólnego, mogą stanowić nakłady z majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z małżonków. Takie nakłady co do zasady podlegają rozliczeniu przy podziale majątku.

W typowej sytuacji drugi małżonek nie nabywa przez sam fakt finansowania rozbudowy udziału w domu. Może natomiast powstać roszczenie o rozliczenie wartości nakładów. Wysokość takiego roszczenia zależy od dokumentów, dat, źródeł finansowania, wartości nieruchomości i tego, czy nakłady realnie zwiększyły jej wartość.

Jak rozliczyć kredyt hipoteczny i nakłady?

Przy podziale majątku wspólnego rozlicza się przede wszystkim aktywa, czyli składniki majątku, a nie same długi. Kredyt hipoteczny pozostaje zobowiązaniem wobec banku i umowa małżonków nie zwalnia automatycznie żadnej ze stron z odpowiedzialności wobec banku. Do przejęcia długu albo zmiany kredytobiorcy potrzebna jest zgoda wierzyciela.

W umowie małżonkowie mogą jednak ustalić, kto faktycznie będzie dalej spłacał raty, jak zostaną rozliczone raty już zapłacone z majątku wspólnego i czy kwota wypłacana drugiemu małżonkowi obejmuje także rozliczenie nakładów. Warto wyraźnie napisać, czy określona suma jest spłatą udziału w majątku wspólnym, rozliczeniem nakładów na majątek osobisty, dopłatą, czy ugodą obejmującą wszystkie wzajemne roszczenia.

Na podstawie art. 45 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, z wyjątkami wskazanymi w tym przepisie. Zwrotu dokonuje się co do zasady przy podziale majątku wspólnego, choć sąd może nakazać wcześniejszy zwrot, jeżeli wymaga tego dobro rodziny.

Forma umowy o podział majątku

Podstawą umownego podziału majątku jest art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w związku z art. 1037 Kodeksu cywilnego. Po ustaniu wspólności ustawowej do majątku, który był nią objęty, stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności majątku spadkowego i dziale spadku. Podział może nastąpić na podstawie umowy albo orzeczenia sądu.

Jeżeli umowa obejmuje przeniesienie własności nieruchomości, udziału w nieruchomości albo prawa, dla którego ustawa wymaga szczególnej formy, konieczny jest akt notarialny. W praktyce notarialny podział majątku jest najbezpieczniejszy także wtedy, gdy strony rozliczają wysokie spłaty lub nakłady związane z nieruchomością.

Jeżeli umowa dotyczy wyłącznie pieniędzy lub ruchomości, przepisy nie zawsze wymagają aktu notarialnego. Mimo to forma pisemna z precyzyjnym opisem majątku, kwot, terminów i oświadczeń stron jest konieczna ze względów dowodowych. Ustne ustalenia są szczególnie ryzykowne, gdy w grę wchodzi rozliczenie kredytu, domu i wieloletnich nakładów.

Co powinna zawierać umowa?

Dobrze przygotowana umowa powinna wskazywać datę ustania wspólności majątkowej, skład majątku wspólnego, wartość poszczególnych składników, sposób ich podziału oraz wysokość i terminy spłat lub dopłat. Jeżeli strony przyjmują wartości inne niż rynkowe, warto wyjaśnić przyczynę takiego ustalenia.

W sprawie domu należącego do majątku osobistego szczególnie ważne jest opisanie nakładów: rodzaju prac, źródeł finansowania, kwot przeznaczonych na rozbudowę, rat kredytu zapłaconych ze wspólnych środków oraz sposobu obliczenia końcowej kwoty należnej drugiemu małżonkowi. Umowa powinna także wskazywać, czy po zapłacie ustalonej kwoty strony uznają rozliczenie nakładów za całkowite.

Jeżeli małżonkowie chcą zabezpieczyć płatność, mogą przewidzieć termin zapłaty, odsetki za opóźnienie, dobrowolne poddanie się egzekucji w akcie notarialnym albo inne mechanizmy zabezpieczające. Dobór rozwiązania zależy od kwoty, relacji stron i tego, czy płatność ma nastąpić jednorazowo, czy w ratach.

Skutki braku rozliczenia nakładów

Największe ryzyko powstaje wtedy, gdy strony podpisują umowę o całościowym podziale majątku, ale nie opisują w niej rozliczenia nakładów na dom osobisty jednego z małżonków. W razie późniejszego sporu druga strona może twierdzić, że roszczenia zostały już objęte końcową ugodą, a pierwsza - że umowa dotyczyła wyłącznie składników majątku wspólnego.

Jeżeli w umowie pominięto konkretny składnik majątku wspólnego, w niektórych sytuacjach możliwy jest uzupełniający podział majątku. Inaczej może być z roszczeniami o nakłady, jeżeli z treści umowy wynika, że strony świadomie i ostatecznie rozliczyły całość wzajemnych pretensji.

Wadliwa, nieprecyzyjna albo zawarta pod wpływem błędu umowa może stać się źródłem kolejnego sporu. W skrajnych przypadkach rozważane bywa wzruszenie umowy o podział, ale wymaga to konkretnych podstaw prawnych, np. wady oświadczenia woli, pozorności albo sprzeczności z prawem lub zasadami współżycia społecznego.

Czy można umówić się na rezygnację z roszczeń?

Małżonkowie mogą zawrzeć ugodę, w której określą, że po zapłacie ustalonej kwoty nie będą zgłaszać dalszych roszczeń z tytułu podziału majątku i nakładów. Takie postanowienie powinno być jednak powiązane z konkretnym rozliczeniem, a nie stanowić ogólnej i niejasnej deklaracji.

Nie należy opierać się wyłącznie na ustnym zapewnieniu, że drugi małżonek „zrzeka się podziału majątku”. Jeśli wspólność majątkowa jeszcze trwa, podział majątku wspólnego co do zasady nie jest możliwy. Najpierw trzeba doprowadzić do ustania wspólności, np. przez intercyzę ustanawiającą rozdzielność majątkową, rozwód, separację albo orzeczenie sądu.

Jeżeli sprawa dotyczy nieruchomości, kredytu i dużych kwot, bezpieczniej jest przygotować dwa spójne dokumenty: akt notarialny ustanawiający rozdzielność majątkową oraz umowę rozliczającą majątek i nakłady. W zależności od treści rozliczenia oba elementy mogą wymagać udziału notariusza. Powiązany problem omawia artykuł o podział samochodu po rozwodzie przy rozdzielności.

Praktyczne kroki przed podpisaniem umowy

Przed zawarciem umowy warto zgromadzić dokumenty dotyczące darowizny domu, księgi wieczystej, kredytu hipotecznego, historii spłat, faktur za rozbudowę, przelewów i innych dowodów finansowania. Bez tych dokumentów trudno rzetelnie ocenić, jaka część nakładów pochodziła z majątku wspólnego, a jaka z majątku osobistego.

Następnie trzeba ustalić datę ustania wspólności majątkowej, wartość majątku wspólnego, wartość nakładów i realną możliwość zapłaty ustalonej kwoty. Jeżeli małżonkowie są zgodni, umowa może zakończyć spór szybko i bez postępowania sądowego. Jeżeli nie ma zgody co do wartości domu, nakładów albo kredytu, potrzebna może być wycena rzeczoznawcy lub postępowanie o podział majątku.

FAQ

Czy intercyzę można podpisać przed rozwodem?

Tak. Małżonkowie mogą zawrzeć umowę majątkową małżeńską jeszcze w czasie małżeństwa. Jeżeli ustanowią rozdzielność majątkową, możliwe staje się umowne rozliczenie majątku objętego wcześniej wspólnością.

Czy dom otrzymany w darowiźnie wchodzi do podziału majątku?

Co do zasady nie, jeżeli darowizna była dokonana na rzecz jednego małżonka i darczyńca nie postanowił inaczej. Do rozliczenia mogą jednak wejść nakłady z majątku wspólnego na ten dom, np. rozbudowa, remont lub spłata kredytu.

Czy umowa o podział majątku zawsze musi być u notariusza?

Nie zawsze. Akt notarialny jest konieczny zwłaszcza wtedy, gdy umowa przenosi własność nieruchomości lub udział w nieruchomości. Gdy strony rozliczają wyłącznie pieniądze albo ruchomości, forma notarialna nie zawsze jest wymagana, ale pisemna umowa jest bardzo ważna dowodowo.

Czy ustna umowa o spłatę małżonka jest bezpieczna?

Nie. Ustne ustalenia są trudne do udowodnienia i zwykle nie wystarczą przy rozliczeniach dotyczących domu, kredytu i większych kwot. Bezpieczniej sporządzić pisemną umowę, a przy nieruchomościach skorzystać z aktu notarialnego.

Czy bank musi zaakceptować ustalenia małżonków dotyczące kredytu?

Nie. Umowa między małżonkami nie wiąże banku, jeżeli bank nie wyrazi zgody na zmianę dłużników albo przejęcie długu. Małżonkowie mogą natomiast między sobą ustalić, kto będzie spłacał raty i jak rozliczą już zapłacone kwoty.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 33, art. 43, art. 45, art. 46 i art. 47 - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 58, art. 158 i art. 1037 - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93