Zabezpieczenie sposobu korzystania ze wspólnego mieszkania na czas rozwodu

Zabezpieczenie sposobu korzystania ze wspólnego mieszkania służy uporządkowaniu codziennego życia małżonków do czasu zakończenia sprawy rozwodowej. Sąd może określić, kto korzysta z poszczególnych pokoi, które pomieszczenia pozostają wspólne i jakie zasady mają obowiązywać przy korzystaniu z kuchni, łazienki, przedpokoju, piwnicy albo miejsca postojowego.

Nie jest to jednak tymczasowy podział majątku ani automatyczna eksmisja drugiego małżonka. Wniosek musi pozostawać w związku z roszczeniem rozpoznawanym w sprawie rozwodowej i nie może służyć obejściu przepisów o eksmisji, ochronie przed przemocą domową, podziale majątku lub ochronie posiadania.

Zabezpieczenie sposobu korzystania ze wspólnego mieszkania na czas rozwodu — zakres problemu i najważniejsze rozróżnienia

Podstawowym punktem odniesienia jest art. 58 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli małżonkowie zajmują wspólne mieszkanie, sąd w wyroku rozwodowym orzeka także o sposobie korzystania z niego przez czas wspólnego zamieszkiwania rozwiedzionych małżonków. W toku procesu możliwe jest natomiast żądanie tymczasowego uregulowania tej sytuacji w drodze zabezpieczenia.

Zabezpieczenie nie rozstrzyga ostatecznie, komu przypadnie mieszkanie. Jego celem jest ograniczenie konfliktu i zapewnienie wykonalnych reguł korzystania z lokalu na czas trwania procesu. Dlatego treść wniosku powinna odpowiadać rzeczywistemu układowi mieszkania i codziennym potrzebom domowników.

Najczęściej sąd zabezpiecza korzystanie przez przydzielenie każdemu małżonkowi określonych pokoi do wyłącznego używania oraz pozostawienie kuchni, łazienki i ciągów komunikacyjnych do użytku wspólnego. Możliwe jest również bardziej szczegółowe określenie zasad, jeżeli uzasadnia to układ lokalu, obecność dzieci albo szczególne źródła konfliktu.

Całkowite pozbawienie jednego małżonka możliwości korzystania z mieszkania jest rozwiązaniem znacznie dalej idącym. Zwykły wniosek o zabezpieczenie sposobu korzystania z lokalu nie powinien być traktowany jako prosty zamiennik żądania eksmisji. Jeżeli zachowanie małżonka jest rażąco naganne albo występuje przemoc domowa, trzeba rozważyć właściwy, odrębny środek ochrony i przedstawić dowody odpowiadające jego przesłankom.

Tytuł prawny do mieszkania, rachunku, polisy albo składnika majątku

W sprawie o zabezpieczenie korzystania z mieszkania trzeba ustalić, na jakiej podstawie małżonkowie zajmują lokal. Może on należeć do majątku wspólnego, stanowić majątek osobisty jednego małżonka, być przedmiotem najmu, spółdzielczego prawa do lokalu albo użyczenia. Tytuł prawny ma znaczenie dla zakresu argumentacji, lecz nie zawsze przesądza o tym, czy drugi małżonek może korzystać z mieszkania w czasie trwania małżeństwa.

Jeżeli prawo do mieszkania przysługuje jednemu małżonkowi, drugi może korzystać z niego w celu zaspokojenia potrzeb rodziny na zasadach wynikających z art. 28¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W sprawie rozwodowej sąd bada jednak również faktyczne zamieszkiwanie, potrzeby dzieci, układ pomieszczeń, dotychczasowy sposób korzystania oraz ryzyko dalszych konfliktów.

Inaczej należy traktować rachunek bankowy, polisę, samochód albo inny składnik majątku. Wniosek dotyczący sposobu korzystania ze wspólnego mieszkania nie daje podstawy do blokowania rachunków, rozporządzania środkami finansowymi czy ustanawiania zakazu sprzedaży innych rzeczy. Takie żądania wymagają odrębnego uzasadnienia, właściwej podstawy prawnej i odpowiednio sformułowanego sposobu zabezpieczenia.

Warto dołączyć dokument potwierdzający tytuł do lokalu, ale brak wspólnej własności nie powinien być jedynym argumentem przesądzającym o oddaleniu wniosku. Kluczowe jest wykazanie, że lokal rzeczywiście stanowi centrum życia rodziny lub pozostaje miejscem wspólnego zamieszkiwania małżonków w czasie procesu.

Odpowiedzialność wobec banku, wynajmującego, spółki lub innej osoby trzeciej

Postanowienie o zabezpieczeniu reguluje relacje między małżonkami. Nie zmienia automatycznie umowy kredytu hipotecznego, umowy najmu, umowy z dostawcą energii ani zasad odpowiedzialności wobec wspólnoty lub spółdzielni mieszkaniowej.

Jeżeli oboje małżonkowie są kredytobiorcami, bank nadal może żądać spłaty zgodnie z umową, niezależnie od tego, któremu z nich sąd przyzna określone pokoje. Podobnie wynajmujący nie jest związany wewnętrznym ustaleniem małżonków co do tego, kto faktycznie pokrywa czynsz, jeśli z umowy wynika odpowiedzialność obu osób.

Wniosek o zabezpieczenie może opisywać sposób ponoszenia bieżących kosztów tylko wtedy, gdy pozostaje to związane z żądaniem rozpoznawanym przez sąd i zostało prawidłowo sformułowane. Samo przydzielenie części mieszkania nie powoduje jeszcze rozliczenia rat kredytu, czynszu, mediów, remontów ani nakładów.

Przed złożeniem wniosku należy więc osobno ustalić:

• kto jest właścicielem lokalu lub komu przysługuje inne prawo do mieszkania,
• kto podpisał umowę kredytu albo najmu,
• na kogo wystawiane są rachunki i kto odpowiada za zaległości,
• czy istnieje porozumienie małżonków dotyczące bieżących opłat,
• czy konieczne jest dodatkowe żądanie dotyczące zaspokajania potrzeb rodziny.

Zabezpieczenie korzystania z mieszkania i bieżących potrzeb rodziny

Wniosek można zamieścić już w pozwie o rozwód albo złożyć później jako odrębne pismo w toczącej się sprawie. Po nadaniu sprawie sygnatury pismo kieruje się do sądu okręgowego prowadzącego rozwód, z podaniem wydziału, sygnatury, danych stron i jednoznacznego żądania.

Jak sformułować żądanie zabezpieczenia?

Żądanie powinno być możliwe do wykonania bez domyślania się, co autor miał na myśli. Nie wystarczy napisać, że sąd ma „podzielić mieszkanie” albo „zapewnić spokój”. Trzeba wskazać adres lokalu, liczbę pomieszczeń oraz proponowany sposób korzystania.

Przykładowa konstrukcja żądania może polegać na wniesieniu o:

• przyznanie wnioskodawcy do wyłącznego korzystania oznaczonego pokoju lub pokoi,
• przyznanie drugiemu małżonkowi do wyłącznego korzystania innych oznaczonych pomieszczeń,
• pozostawienie kuchni, łazienki, przedpokoju i innych części lokalu do wspólnego korzystania,
• zakazanie wzajemnego naruszania korzystania z pomieszczeń przydzielonych drugiej stronie,
• określenie zasad korzystania z pomieszczeń wspólnych, jeżeli zwykły podział przestrzeni nie wystarczy.

Wniosek powinien uprawdopodobnić roszczenie oraz interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia. W praktyce trzeba pokazać, że brak szybkiego uregulowania sytuacji poważnie utrudnia korzystanie z mieszkania, zwiększa konflikt, destabilizuje warunki dzieci albo grozi dalszym naruszaniem praw jednej ze stron.

Jakie okoliczności powinny znaleźć się w uzasadnieniu?

Uzasadnienie powinno opisywać fakty, a nie same oceny. Zamiast stwierdzenia „małżonek zachowuje się źle” lepiej wskazać konkretne zdarzenia: zajmowanie wszystkich pokoi, blokowanie dostępu do kuchni, wymianę zamków, usuwanie rzeczy, zakłócanie snu, uniemożliwianie dzieciom nauki albo regularne wszczynanie awantur w określonych pomieszczeniach.

Należy również wyjaśnić, dlaczego proponowany podział jest wykonalny. Pomocny będzie prosty plan mieszkania z oznaczeniem pokoi, powierzchni i przeznaczenia. Jeżeli dzieci na stałe pozostają przy jednym z rodziców, trzeba opisać ich wiek, warunki nauki, potrzebę zachowania dotychczasowego pokoju i organizację codziennej opieki.

Terminy i koszty

Ogólne przepisy pozwalają złożyć wniosek o zabezpieczenie także przed wszczęciem postępowania, jednak w sprawie dotyczącej korzystania z mieszkania na czas rozwodu najbardziej przejrzystym rozwiązaniem jest zwykle połączenie go z pozwem. Jeżeli sąd udzieli zabezpieczenia przed wszczęciem sprawy, wyznacza termin na wniesienie pozwu, nie dłuższy niż dwa tygodnie. Niewniesienie pozwu w terminie powoduje upadek zabezpieczenia.

Wniosek można złożyć na każdym etapie toczącej się sprawy, dopóki istnieje potrzeba udzielenia zabezpieczenia. Nie ma osobnego, kilkudniowego terminu liczonego od wniesienia pozwu, ale zwlekanie może osłabić argument o pilności. Jeżeli konflikt już uniemożliwia normalne funkcjonowanie, warto działać niezwłocznie.

Zgodnie z art. 737 Kodeksu postępowania cywilnego wniosek o zabezpieczenie powinien zostać rozpoznany bezzwłocznie, co do zasady nie później niż w ciągu tygodnia od wpływu do sądu. Jeżeli konieczna jest rozprawa, ustawa przewiduje jej wyznaczenie tak, aby mogła odbyć się w terminie miesięcznym. Są to terminy ustawowe dotyczące czynności sądu; w praktyce rzeczywisty czas zależy od obciążenia sądu, braków pisma i potrzeby przeprowadzenia posiedzenia.

Wniosek o zabezpieczenie zawarty w pozwie rozpoczynającym postępowanie nie podlega osobnej opłacie. Jeżeli zostanie wniesiony później jako odrębne pismo, co do zasady pobierana jest opłata stała 100 zł. Strona, która nie jest w stanie ponieść kosztu bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny, może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych wraz z wymaganym oświadczeniem majątkowym.

Co dzieje się po wydaniu postanowienia?

Sąd może uwzględnić wniosek w całości, częściowo, zastosować inny sposób zabezpieczenia albo go oddalić. Na postanowienie w przedmiocie zabezpieczenia przysługuje zażalenie. Termin na jego wniesienie jest co do zasady tygodniowy i zależy od sposobu ogłoszenia lub doręczenia postanowienia oraz zasad sporządzania uzasadnienia, dlatego trzeba uważnie przeczytać pouczenie sądu.

Jeżeli okoliczności się zmienią, można żądać zmiany albo uchylenia zabezpieczenia. Przykładem jest wyprowadzka jednego małżonka, zmiana miejsca pobytu dzieci, przeprowadzka rodziny do innego lokalu albo ujawnienie, że ustalony sposób korzystania jest niewykonalny.

Małżonkowie mogą też próbować uzgodnić tymczasowe zasady zamieszkiwania. Szersze możliwości porozumienia opisuje artykuł ugoda w sprawie rozwodowej. Kwestie kosztów po ustaniu małżeństwa omawia osobno tekst czynsz za wspólne mieszkanie po rozwodzie. Jeżeli problemem jest jednocześnie kredyt i sposób finansowania lokalu, pomocne może być omówienie kredyt hipoteczny wkład własny i mieszkanie.

Rozliczenia między małżonkami — wydatki, raty, pożytki i nakłady

Zabezpieczenie sposobu korzystania z mieszkania nie rozlicza automatycznie wydatków poniesionych przez małżonków. Sąd może określić zasady korzystania z przestrzeni, ale nie oznacza to jeszcze, że jedna strona uzyskuje zwrot połowy rat, opłat eksploatacyjnych, kosztów remontu albo nakładów z majątku osobistego.

Trzeba rozróżnić trzy zagadnienia:

• bieżące zaspokajanie potrzeb rodziny w czasie trwania małżeństwa,
• odpowiedzialność wobec banku, wynajmującego, wspólnoty i dostawców mediów,
• późniejsze rozliczenia między małżonkami w sprawie o podział majątku lub innym właściwym postępowaniu.

Jeżeli jeden małżonek ponosi wszystkie koszty, powinien gromadzić potwierdzenia przelewów, faktury, rozliczenia administracyjne i historię spłat. Dokumenty mogą mieć znaczenie przy późniejszych rozliczeniach, ale ich ocena zależy od źródła środków, daty wydatku, ustroju majątkowego i tego, czy wydatek służył zaspokajaniu zwykłych potrzeb rodziny.

Nie należy zakładać, że osoba, która w zabezpieczeniu otrzymała większą część lokalu, automatycznie ma płacić większą część raty kredytu. Takie rozumowanie może nie odpowiadać umowie z bankiem ani zasadom rozliczeń majątkowych między małżonkami.

Znaczenie tytułu prawnego i sytuacji po ustaniu małżeństwa przedstawia także artykuł o prawach małżonka po rozwodzie.

Dokumenty finansowe i dowody potrzebne w sprawie

Postępowanie zabezpieczające opiera się na uprawdopodobnieniu, a nie na pełnym postępowaniu dowodowym takim jak przed wydaniem wyroku. Nie oznacza to jednak, że wystarczą ogólne twierdzenia. Im bardziej konkretny wniosek, tym łatwiej sądowi ocenić jego wykonalność i pilność.

W sprawach o silnym konflikcie znaczenie mogą mieć interwencje Policji, dokumentacja procedury „Niebieskie Karty”, zaświadczenia medyczne lub dokumenty z ośrodka pomocy społecznej. Takie materiały należy jednak wykorzystywać adekwatnie do żądania. Jeżeli z dowodów wynika przemoc domowa, nie należy ograniczać się do zwykłego podziału pokoi, gdy potrzebny jest środek zapewniający realne bezpieczeństwo.

Co rozstrzyga sąd rozwodowy, a co wymaga osobnego postępowania

Sąd rozwodowy może uregulować sposób korzystania ze wspólnie zajmowanego mieszkania na czas procesu, a następnie orzec o korzystaniu z niego w wyroku rozwodowym na zasadach określonych w art. 58 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Na zgodny wniosek stron może też w określonych warunkach orzec o podziale wspólnego mieszkania albo przyznać je jednemu małżonkowi, jeżeli drugi zgadza się je opuścić bez dostarczenia lokalu zamiennego i pomieszczenia zastępczego, a podział lub przyznanie jest możliwe.

W ramach zwykłego zabezpieczenia sąd nie powinien natomiast ostatecznie:

• ustalać własności mieszkania,
• dokonywać pełnego podziału majątku wspólnego,
• zwalniać jednego małżonka z kredytu hipotecznego,
• zmieniać treści umowy najmu bez podstawy i udziału właściwych podmiotów,
• rozliczać wszystkich nakładów, rat i pożytków,
• rozstrzygać sporów z bankiem, wynajmującym lub wspólnotą mieszkaniową.

Jeżeli jeden małżonek został samowolnie pozbawiony posiadania lokalu przed złożeniem wniosku, sprawa może wymagać oceny także pod kątem ochrony posiadania. Jeżeli konflikt obejmuje przemoc, groźby albo uporczywe nękanie, mogą być potrzebne środki przewidziane w przepisach o przeciwdziałaniu przemocy domowej lub w prawie karnym. Jeżeli problem dotyczy wyłącznie tego, kto ma ostatecznie przejąć mieszkanie i spłacić drugiego małżonka, właściwym kierunkiem jest zwykle podział majątku.

Najczęstsze błędy i argumenty drugiej strony

Najczęstszym błędem jest zbyt ogólne żądanie. Sąd nie powinien sam projektować całego sposobu korzystania z lokalu, jeśli strona nie wskazała konkretnego rozwiązania. Drugim problemem jest żądanie faktycznej eksmisji pod nazwą „podziału do korzystania”, bez wykazania przesłanek dalej idącej ochrony.

Do typowych błędów należą także:

• brak planu mieszkania i oznaczenia pokoi,
• pominięcie potrzeb dzieci i ich codziennej organizacji,
• oparcie wniosku wyłącznie na prawie własności,
• łączenie w jednym nieprecyzyjnym żądaniu korzystania z lokalu, alimentów, kredytu i podziału majątku,
• brak dokumentów potwierdzających konflikt,
• żądanie regulacji, której nie da się wykonać przy danym układzie mieszkania,
• niewskazanie interesu prawnego, czyli konkretnych skutków pozostawienia sytuacji bez tymczasowego uregulowania.

Druga strona może twierdzić, że konflikt jest wyolbrzymiony, małżonkowie od dawna korzystają z mieszkania według utrwalonych zasad, wnioskodawca faktycznie wyprowadził się albo proponowany podział uniemożliwia normalne życie. Może też wskazywać, że wniosek ma wyłącznie wywrzeć presję procesową lub przygotować korzystniejszą pozycję przed podziałem majątku.

Dlatego warto uprzedzić te argumenty. Jeżeli wyprowadzka była chwilowa i wynikała z eskalacji konfliktu, trzeba to wyjaśnić. Jeżeli lokal jest mały, należy zaproponować rozwiązanie realistyczne, a nie pozorne. Jeżeli dotychczasowy podział nie działa, trzeba wskazać konkretne naruszenia i ich częstotliwość.

FAQ

Czy wniosek o zabezpieczenie można złożyć razem z pozwem o rozwód?

Tak. Jest to często najpraktyczniejsze rozwiązanie, jeżeli konflikt mieszkaniowy istnieje już w chwili wnoszenia pozwu. Wniosek powinien stanowić wyraźnie wyodrębnione żądanie i zawierać osobne uzasadnienie oraz dowody.

Do jakiego sądu kieruje się wniosek?

Do sądu okręgowego właściwego dla sprawy rozwodowej. Jeżeli postępowanie już się toczy, pismo należy skierować do sądu i wydziału prowadzącego sprawę oraz podać sygnaturę akt.

Czy współwłasność mieszkania jest konieczna?

Nie zawsze. Wspólne mieszkanie w rozumieniu przepisów rozwodowych może być lokalem zajmowanym wspólnie przez małżonków niezależnie od tego, czy oboje są właścicielami. Tytuł prawny nadal ma znaczenie, ale nie jest jedyną okolicznością ocenianą przez sąd.

Czy sąd może nakazać małżonkowi wyprowadzkę?

W zwykłym zabezpieczeniu sposobu korzystania z mieszkania całkowite wyłączenie jednej strony z lokalu jest środkiem daleko idącym. Eksmisja w wyroku rozwodowym wymaga wyjątkowych okoliczności określonych w art. 58 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przy przemocy domowej mogą mieć zastosowanie odrębne środki ochronne.

Czy postanowienie rozstrzyga, kto ma płacić kredyt?

Nie automatycznie. Obowiązki wobec banku wynikają z umowy kredytowej. Nawet przyznanie mieszkania lub jego części do korzystania jednemu małżonkowi nie zwalnia drugiego kredytobiorcy z odpowiedzialności wobec banku.

Ile kosztuje wniosek?

Wniosek zamieszczony w pozwie rozpoczynającym postępowanie nie podlega osobnej opłacie. Wniosek złożony później w toku sprawy co do zasady podlega opłacie stałej 100 zł, chyba że strona korzysta ze zwolnienia od kosztów lub zachodzi inna ustawowa podstawa zwolnienia.

Jak szybko sąd powinien rozpoznać wniosek?

Ustawa przewiduje rozpoznanie bezzwłoczne, co do zasady w terminie tygodnia od wpływu wniosku. Jeżeli potrzebna jest rozprawa, powinna zostać wyznaczona tak, aby mogła odbyć się w terminie miesięcznym. W praktyce rozpoznanie może potrwać dłużej, zwłaszcza przy brakach formalnych lub dużym obciążeniu sądu.

Czy zabezpieczenie można później zmienić?

Tak. Jeżeli odpadnie przyczyna zabezpieczenia albo zmienią się okoliczności, strona może złożyć wniosek o jego zmianę lub uchylenie. Trzeba wskazać, co konkretnie zmieniło się od wydania wcześniejszego postanowienia.

Podsumowanie

Skuteczny wniosek o zabezpieczenie sposobu korzystania ze wspólnego mieszkania powinien być konkretny, wykonalny i poparty dowodami. Należy wskazać dokładny podział pomieszczeń, opisać źródło konfliktu, wyjaśnić pilność oraz wykazać, dlaczego proponowane rozwiązanie chroni codzienne funkcjonowanie rodziny.

Przed złożeniem pisma warto oddzielić tymczasowe korzystanie z lokalu od własności, kredytu, kosztów utrzymania, eksmisji i podziału majątku. Dzięki temu żądanie będzie odpowiadało właściwemu trybowi, a sąd otrzyma materiał pozwalający szybko ocenić sytuację.

Źródła

• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. — Kodeks rodzinny i opiekuńczy, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 236, w szczególności art. 27, art. 28¹ i art. 58 § 2.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywilnego, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 468, w szczególności art. 730, art. 730¹, art. 733, art. 736–737, art. 741–742 i art. 755.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, tekst jednolity: Dz.U. z 2025 r. poz. 1228, w szczególności art. 68 i art. 95 ust. 1 pkt 1.