Zabezpieczenie sposobu korzystania ze wspólnego mieszkania na czas rozwodu – czy jest możliwe?

Spór o mieszkanie podczas rozwodu może dotyczyć bardzo praktycznych kwestii: kto korzysta z którego pokoju, czy jedna ze stron może zamykać część pomieszczeń, gdzie mają mieszkać dzieci i czy jeden małżonek może pozbawić drugiego dostępu do lokalu. Problem polega na tym, że trzeba odróżnić ostateczne rozstrzygnięcie zawarte w wyroku rozwodowym od możliwości tymczasowego uregulowania sytuacji jeszcze w trakcie procesu.

Ta różnica ma zasadnicze znaczenie. Art. 58 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wprost nakazuje sądowi orzekającemu rozwód rozstrzygnąć w wyroku o sposobie korzystania ze wspólnego mieszkania, jeżeli małżonkowie nadal je wspólnie zajmują. Z tego przepisu nie wynika jednak automatycznie, że identyczne rozstrzygnięcie może zostać wydane wcześniej jako zabezpieczenie.

Czy sąd rozwodowy może zabezpieczyć sposób korzystania ze wspólnego mieszkania?

Odpowiedź nie jest jednoznaczna. Do 5 lutego 2005 r. obowiązywał art. 443 Kodeksu postępowania cywilnego, który przewidywał możliwość uregulowania w toku sprawy małżeńskiej m.in. sposobu korzystania przez małżonków ze wspólnego mieszkania. Przepis został jednak uchylony, a w jego miejsce nie wprowadzono analogicznego przepisu szczególnego dotyczącego mieszkania.

Obecnie obowiązują ogólne przepisy o zabezpieczeniu, w tym art. 730, art. 730¹ i art. 755 KPC. Zgodnie z art. 755 § 1 KPC w sprawach o roszczenia niepieniężne sąd może zastosować sposób zabezpieczenia odpowiedni do okoliczności, a w szczególności unormować prawa i obowiązki stron na czas trwania postępowania.

Powstało jednak pytanie, czy te przepisy ogólne wystarczają do odtworzenia rozwiązania, które wcześniej ustawodawca przewidywał wprost w uchylonym art. 443 KPC.

Stanowisko odmawiające takiego zabezpieczenia

Sąd Apelacyjny w Krakowie w postanowieniu z 25 czerwca 2015 r., sygn. I ACz 1126/15, uznał, że po uchyleniu art. 443 KPC brak jest podstaw do zabezpieczenia w procesie rozwodowym sposobu korzystania ze wspólnego mieszkania. Podobne stanowisko zostało wyrażone przez ten sąd w postanowieniu z 23 sierpnia 2016 r., sygn. I ACz 1319/16.

W tym ujęciu rozstrzygnięcie z art. 58 § 2 KRO jest wprawdzie obowiązkowym elementem wyroku rozwodowego, gdy małżonkowie nadal wspólnie zajmują mieszkanie, lecz nie stanowi samodzielnego roszczenia będącego przedmiotem procesu o rozwód, które można zabezpieczyć na podstawie art. 730 i nast. KPC.

Sąd Apelacyjny w Krakowie wskazywał jednocześnie, że podczas trwania małżeństwa spór dotyczący korzystania z mieszkania może być rozwiązywany w innym trybie – zależnie od stanu prawnego lokalu – m.in. w związku ze współposiadaniem albo na podstawie art. 24 KRO.

Pogląd przeciwny – możliwość zastosowania art. 755 KPC

W orzecznictwie pojawiło się również stanowisko odmienne, zgodnie z którym ogólne przepisy o zabezpieczeniu mogą pozwalać na tymczasowe unormowanie sposobu korzystania z mieszkania. W tym kontekście wskazywane jest m.in. orzeczenie Sądu Okręgowego w Warszawie z 4 marca 2013 r., sygn. V Ca 3222/12.

Sprawa ta dotyczyła bezpośrednio ochrony posiadania mieszkania, a nie wniosku o zabezpieczenie wydanego w sprawie rozwodowej, dlatego nie należy traktować jej jako ustanawiającej jednolitą regułę dla procesów o rozwód. Orzeczenie pokazuje jednak odmienne podejście do relacji między sprawą rozwodową, ochroną posiadania i możliwością tymczasowego uregulowania sytuacji mieszkaniowej.

Nie można zatem napisać, że wniosek o zabezpieczenie sposobu korzystania z mieszkania składany do sądu rozwodowego jest środkiem bezspornie dopuszczalnym. Nie można też twierdzić, że każda próba zastosowania przepisów o zabezpieczeniu musi zostać odrzucona. Istnieje realna rozbieżność, a prawidłowa droga zależy od podstawy prawnej żądania i konkretnego stanu faktycznego.

Art. 58 § 2 KRO – co sąd rozstrzyga w wyroku rozwodowym?

Rozbieżność dotycząca zabezpieczenia nie zmienia treści art. 58 § 2 KRO. Jeżeli w chwili orzekania rozwodu małżonkowie nadal zajmują wspólne mieszkanie, sąd w wyroku rozwodowym orzeka o sposobie korzystania z niego przez czas wspólnego zamieszkiwania rozwiedzionych małżonków.

Takie rozstrzygnięcie może polegać przykładowo na przyznaniu każdemu z byłych małżonków określonych pomieszczeń do wyłącznego korzystania i pozostawieniu kuchni, łazienki czy przedpokoju do korzystania wspólnego. Sąd bierze pod uwagę rzeczywisty układ lokalu, dotychczasowy sposób zamieszkiwania, potrzeby małżonków oraz dzieci.

Nie jest to jednak podział majątku. Rozstrzygnięcie o sposobie korzystania:

• nie przenosi własności mieszkania,
• nie ustala ostatecznie, komu lokal przypadnie po podziale majątku,
• nie zwalnia jednego z małżonków z kredytu hipotecznego,
• nie zmienia samo przez się umowy najmu ani odpowiedzialności wobec wspólnoty lub spółdzielni,
• nie rozlicza nakładów, rat kredytu i innych wydatków między małżonkami.

W wyjątkowych okolicznościach art. 58 § 2 KRO pozwala również na orzeczenie eksmisji jednego z małżonków, jeżeli swoim rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie. Jest to jednak dalej idące rozstrzygnięcie wymagające spełnienia ustawowych przesłanek, a nie zwykłe ustalenie, kto korzysta z którego pokoju.

Art. 24 KRO jako możliwa droga podczas trwania małżeństwa

Zgodnie z art. 24 KRO małżonkowie rozstrzygają wspólnie o istotnych sprawach rodziny, a w braku porozumienia każdy z nich może zwrócić się o rozstrzygnięcie do sądu. W orzecznictwie i doktrynie do istotnych spraw rodziny zalicza się również niektóre spory dotyczące miejsca zamieszkania rodziny i sposobu korzystania ze wspólnego mieszkania.

Postępowanie dotyczące art. 24 KRO jest postępowaniem nieprocesowym. Zgodnie z art. 565 § 1 KPC sąd powinien umożliwić drugiemu małżonkowi złożenie wyjaśnień. Nie jest to zatem po prostu dodatkowy wniosek w procesie rozwodowym, lecz odrębna podstawa prawna wymagająca oceny, czy konkretny konflikt rzeczywiście należy do kategorii istotnych spraw rodziny.

Art. 24 KRO nie rozwiązuje każdego konfliktu mieszkaniowego. Jeżeli spór jest w istocie sporem o własność, współposiadanie, naruszenie posiadania albo zarząd rzeczą wspólną, zastosowanie mogą znaleźć odpowiednie przepisy prawa rzeczowego. Jeżeli natomiast występuje przemoc domowa, należy sięgnąć po instrumenty ochronne przewidziane specjalnie dla takich sytuacji.

Znaczenie tytułu prawnego do mieszkania

Przed wyborem właściwej drogi trzeba ustalić, na jakiej podstawie małżonkowie korzystają z lokalu. Mieszkanie może należeć do majątku wspólnego, być współwłasnością w częściach ułamkowych, stanowić majątek osobisty jednego małżonka, być przedmiotem najmu albo przysługiwać jednej lub obu stronom na podstawie spółdzielczego prawa do lokalu.

Jeżeli prawo do mieszkania przysługuje tylko jednemu małżonkowi, znaczenie może mieć art. 28¹ KRO. Przepis ten stanowi, że jeżeli prawo do mieszkania przysługuje jednemu małżonkowi, drugi jest uprawniony do korzystania z niego w celu zaspokojenia potrzeb rodziny. Takie uprawnienie nie powoduje powstania własności ani udziału w lokalu, ale oznacza, że w czasie trwania małżeństwa sama informacja „mieszkanie jest tylko moje” nie zawsze wystarcza do legalnego pozbawienia współmałżonka dostępu do rodzinnego lokalu.

Współposiadanie i samowolne odcięcie drugiego małżonka od mieszkania

Jeżeli małżonkowie są współwłaścicielami, znaczenie mają przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące współwłasności i współposiadania. Co do zasady współwłaściciel jest uprawniony do współposiadania rzeczy wspólnej oraz korzystania z niej w takim zakresie, jaki daje się pogodzić ze współposiadaniem i korzystaniem przez pozostałych współwłaścicieli.

Spory o faktyczny dostęp do lokalu mogą również prowadzić do zastosowania przepisów o ochronie posiadania. Jest to szczególnie istotne, gdy jeden małżonek bez orzeczenia sądu wymienia zamki, usuwa rzeczy drugiej strony albo w inny sposób samowolnie pozbawia ją dotychczasowego władztwa nad mieszkaniem.

Ochrona posiadania nie rozstrzyga o tym, kto jest właścicielem lokalu. Służy ochronie istniejącego stanu posiadania przed samowolnym naruszeniem. Dlatego osoba będąca formalnym właścicielem mieszkania nie zawsze może skutecznie bronić samowolnej zmiany zamków samym powołaniem się na prawo własności.

Właśnie sprawy o ochronę posiadania dotyczył wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z 4 marca 2013 r., sygn. V Ca 3222/12, w którym nakazano przywrócenie małżonkowi posiadania lokalu przez wydanie klucza do zmienionego zamka.

Przemoc domowa – nie ograniczaj problemu do „podziału pokoi”

Jeżeli konflikt mieszkaniowy obejmuje przemoc domową, groźby, nękanie lub zachowania powodujące zagrożenie dla życia albo zdrowia, zwykłe ustalenie, kto korzysta z określonego pokoju, może być niewystarczające.

Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy domowej przewiduje możliwość żądania m.in. zobowiązania osoby stosującej przemoc do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia oraz zakazu zbliżania się do mieszkania. Możliwe są także zakazy zbliżania się do osoby doznającej przemocy i kontaktowania się z nią.

Niezależnie od postępowania sądowego Policja ma w określonych sytuacjach uprawnienie do wydania wobec osoby stosującej przemoc domową nakazu natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania wraz z zakazem zbliżania się do niego. Przepisy przewidują również zakaz zbliżania się do osoby doznającej przemocy oraz zakaz kontaktowania się z nią.

Jak przygotować się do uregulowania konfliktu o mieszkanie?

Niezależnie od wybranej podstawy prawnej warto przygotować materiał pozwalający dokładnie ustalić sytuację mieszkaniową. Rodzaj potrzebnych dokumentów zależy od tego, czy chodzi o art. 24 KRO, współposiadanie, ochronę posiadania, przemoc domową czy inne roszczenie.

Przy silnym konflikcie dobrze jest oddzielić problem korzystania z lokalu od innych kwestii. Sposób zamieszkiwania nie jest tym samym co podział majątku, obowiązek spłaty kredytu, alimenty lub obowiązek zaspokajania potrzeb rodziny.

Jeżeli strony są zdolne do porozumienia, mogą samodzielnie ustalić tymczasowy sposób zajmowania lokalu. Szersze możliwości porozumienia opisuje artykuł ugoda w sprawie rozwodowej.

Kredyt, czynsz i koszty mieszkania to odrębny problem

Uregulowanie sposobu korzystania z mieszkania nie zmienia automatycznie zobowiązań wobec osób trzecich. Jeżeli oboje małżonkowie zawarli umowę kredytu hipotecznego, bank może nadal żądać zapłaty zgodnie z jej treścią. Sam fakt, że jedno z nich korzysta z większej części mieszkania albo faktycznie wyprowadziło się z lokalu, nie powoduje automatycznego zwolnienia z długu.

Podobnie wewnętrzne ustalenia między małżonkami nie muszą wpływać na odpowiedzialność wobec wynajmującego, wspólnoty mieszkaniowej, spółdzielni lub dostawców mediów.

Kwestie opłat po rozwiązaniu małżeństwa zostały szerzej omówione w artykule czynsz za wspólne mieszkanie po rozwodzie. Jeżeli problem obejmuje kredyt hipoteczny i rozliczenia majątkowe, pomocne jest także omówienie kredytu hipotecznego, wkładu własnego i mieszkania w razie rozwodu.

Jeżeli mieszkanie należało do jednego małżonka jeszcze przed ślubem, własność i uprawnienie drugiej strony do korzystania z lokalu również trzeba analizować oddzielnie. Więcej informacji zawiera artykuł o prawach małżonka do mieszkania nabytego przed ślubem.

Opłata, termin rozpoznania i zażalenie – zależą od wybranego trybu

Nie należy automatycznie zakładać, że każdy spór o korzystanie z mieszkania podlega zasadom właściwym dla wniosku o zabezpieczenie składanego w sprawie rozwodowej. Najpierw trzeba ustalić, jaka jest podstawa prawna żądania i w jakim postępowaniu powinno ono zostać rozpoznane.

Jeżeli w konkretnej sprawie sąd przyjmie dopuszczalność zabezpieczenia na podstawie art. 730 i nast. KPC, zastosowanie mają przepisy postępowania zabezpieczającego. Art. 737 KPC przewiduje co do zasady bezzwłoczne rozpoznanie wniosku o zabezpieczenie, nie później niż w terminie tygodnia od jego wpływu, a gdy ustawa wymaga rozprawy – jej wyznaczenie tak, aby mogła odbyć się w terminie miesięcznym. Są to terminy instrukcyjne dotyczące czynności sądu i nie oznaczają gwarancji wydania rozstrzygnięcia w tym czasie.

Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych przewiduje co do zasady opłatę stałą 100 zł od wniosku o udzielenie, zmianę lub uchylenie zabezpieczenia roszczenia. Nie pobiera się natomiast osobnej opłaty od wniosku o zabezpieczenie zgłoszonego w piśmie rozpoczynającym postępowanie. Zasady te mają znaczenie dopiero wtedy, gdy dana droga zabezpieczenia jest w konkretnym przypadku prawnie dopuszczalna.

Również kwestia środka zaskarżenia zależy od rodzaju postępowania. W postępowaniu zabezpieczającym przepisy przewidują zażalenie na postanowienie w przedmiocie zabezpieczenia. Nie należy jednak przenosić tych reguł automatycznie na odrębne postępowanie z art. 24 KRO, ochronę posiadania lub postępowanie związane z przemocą domową.

Najczęstsze błędy przy konflikcie o wspólne mieszkanie

• założenie, że art. 58 § 2 KRO automatycznie pozwala uzyskać identyczne rozstrzygnięcie tymczasowe przed wydaniem wyroku rozwodowego,
• złożenie do sądu rozwodowego wniosku o „podział mieszkania” bez rozważenia skutków uchylenia art. 443 KPC i rozbieżności orzeczniczej,
• pomijanie art. 24 KRO oraz przepisów dotyczących współposiadania i ochrony posiadania,
• utożsamianie prawa do korzystania z mieszkania z prawem własności,
• samowolna wymiana zamków i pozbawienie współmałżonka dostępu do lokalu bez analizy jego praw,
• łączenie w jednym nieprecyzyjnym żądaniu kwestii mieszkania, kredytu, kosztów utrzymania i podziału majątku,
• traktowanie przemocy domowej jak zwykłego sporu o korzystanie z pomieszczeń.

FAQ

Czy mogę złożyć razem z pozwem rozwodowym wniosek o przydzielenie mi konkretnych pokoi?

Można sformułować takie żądanie, ale jego dopuszczalność jako zabezpieczenia w procesie rozwodowym jest sporna. Po uchyleniu art. 443 KPC część orzecznictwa, w tym Sąd Apelacyjny w Krakowie w sprawach I ACz 1126/15 i I ACz 1319/16, odmówiła możliwości wydania takiego zabezpieczenia. Dlatego przed złożeniem pisma trzeba ocenić również inne możliwe podstawy prawne.

Czy sąd w wyroku rozwodowym musi rozstrzygnąć o mieszkaniu?

Jeżeli rozwiedzeni małżonkowie nadal zajmują wspólne mieszkanie, art. 58 § 2 KRO przewiduje rozstrzygnięcie w wyroku o sposobie korzystania z niego przez czas dalszego wspólnego zamieszkiwania. Jest to jednak rozstrzygnięcie kończące sprawę rozwodową, a nie automatyczna podstawa identycznego zabezpieczenia na czas procesu.

Czy mieszkanie musi być wspólną własnością małżonków?

Nie. Pojęcie wspólnie zajmowanego mieszkania nie oznacza wyłącznie lokalu będącego współwłasnością. Jeżeli tytuł do mieszkania przysługuje tylko jednemu małżonkowi, znaczenie może mieć m.in. art. 28¹ KRO, który w czasie trwania małżeństwa przyznaje drugiemu małżonkowi uprawnienie do korzystania z lokalu w celu zaspokajania potrzeb rodziny.

Czy właściciel mieszkania może po prostu wymienić zamki?

Nie można przyjąć takiej zasady. Samo prawo własności nie przesądza o dopuszczalności samowolnego pozbawienia drugiego małżonka dostępu do lokalu, zwłaszcza gdy dotychczas wspólnie go posiadał albo korzystał z niego na podstawie art. 28¹ KRO. W konkretnej sytuacji mogą mieć znaczenie przepisy o ochronie posiadania.

Co zrobić, jeżeli współmałżonek stosuje przemoc?

W takim przypadku trzeba rozważyć środki ochronne przewidziane dla przemocy domowej, a nie tylko ustalenie sposobu korzystania z pokoi. Możliwe są m.in. nakaz opuszczenia mieszkania, zakaz zbliżania się do mieszkania, zakaz zbliżania się do osoby doznającej przemocy oraz zakaz kontaktowania się z nią.

Czy uregulowanie sposobu korzystania z mieszkania decyduje o kredycie lub podziale majątku?

Nie. Korzystanie z mieszkania, własność, odpowiedzialność wobec banku i późniejszy podział majątku są odrębnymi zagadnieniami. Ustalenie, kto zajmuje określony pokój, nie zwalnia kredytobiorcy z umowy i nie przesądza, komu nieruchomość przypadnie po podziale majątku.