Separacja, gdy małżonek mieszka za granicą – jurysdykcja i doręczenia

W sprawie transgranicznej trzeba rozdzielić trzy kwestie. Pierwsza to jurysdykcja, czyli odpowiedź na pytanie, czy sprawę w ogóle może rozpoznać sąd polski. Druga to właściwość, czyli ustalenie konkretnego sądu okręgowego. Trzecia to doręczenie pozwu lub wniosku osobie przebywającej za granicą.

Nie należy też automatycznie utożsamiać jurysdykcji polskiego sądu ze stosowaniem polskiego prawa materialnego. W sprawach z elementem zagranicznym art. 54 ustawy – Prawo prywatne międzynarodowe określa prawo właściwe dla rozwiązania małżeństwa, a zasady te stosuje się odpowiednio do separacji. Jeżeli oboje małżonkowie są obywatelami polskimi, co do zasady prowadzi to do zastosowania prawa polskiego. Przy różnych obywatelstwach lub wspólnym życiu za granicą kwestia prawa właściwego wymaga osobnego sprawdzenia.

Czy można uzyskać separację w Polsce, gdy małżonek mieszka za granicą?

Tak. Zamieszkanie jednego z małżonków poza Polską samo w sobie nie zamyka drogi do orzeczenia separacji przez polski sąd. Trzeba jednak wykazać, że istnieje podstawa jurysdykcji polskich sądów. Dopiero później ustala się, do którego sądu okręgowego należy skierować sprawę.

Jeżeli do separacji stosuje się prawo polskie, podstawową przesłanką z art. 61¹ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jest zupełny rozkład pożycia małżeńskiego. W odróżnieniu od rozwodu rozkład nie musi być trwały. Sąd bada przede wszystkim, czy ustały więzi charakterystyczne dla małżeństwa, w szczególności więź uczuciowa, fizyczna i gospodarcza, przy czym konkretna ocena zawsze zależy od rzeczywistej sytuacji małżonków.

Nie istnieje ustawowy wymóg, aby małżonkowie przed wniesieniem sprawy mieszkali osobno przez określoną liczbę miesięcy lub lat. Sam wyjazd jednego z małżonków za granicę również nie przesądza o zupełnym rozkładzie pożycia. Ma znaczenie to, czy małżonkowie faktycznie przestali funkcjonować jako małżeństwo.

Sąd nie orzeknie separacji, jeżeli wskutek niej miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków albo jeżeli z innych względów orzeczenie separacji byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Kiedy polski sąd ma jurysdykcję w sprawie o separację?

W sprawach transgranicznych objętych prawem Unii Europejskiej podstawowym aktem dotyczącym jurysdykcji w sprawach o rozwód i separację jest rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111, określane jako Bruksela IIb. Nie wystarczy więc stwierdzić, że ślub został zawarty w Polsce albo że jeden z małżonków jest Polakiem. Trzeba sprawdzić konkretną podstawę jurysdykcji.

Jurysdykcja według rozporządzenia Bruksela IIb

Zgodnie z art. 3 rozporządzenia 2019/1111 sprawę o separację mogą rozpoznawać między innymi sądy państwa członkowskiego, na którego terytorium:

• oboje małżonkowie mają miejsce zwykłego pobytu,
• małżonkowie mieli ostatnio wspólne miejsce zwykłego pobytu, jeżeli jedno z nich nadal tam przebywa,
• strona przeciwna ma miejsce zwykłego pobytu,
• w przypadku wspólnego wniosku jedno z małżonków ma miejsce zwykłego pobytu,
• wnioskodawca lub powód ma miejsce zwykłego pobytu i przebywał tam co najmniej rok bezpośrednio przed wszczęciem sprawy,
• wnioskodawca lub powód ma miejsce zwykłego pobytu co najmniej od sześciu miesięcy bezpośrednio przed wszczęciem sprawy i jest obywatelem tego państwa.

Odrębną podstawą jest wspólne obywatelstwo małżonków. Jeżeli oboje są obywatelami polskimi, art. 3 lit. b rozporządzenia pozwala oprzeć jurysdykcję na obywatelstwie polskim. Może to mieć szczególne znaczenie, gdy małżonkowie od dłuższego czasu mieszkają za granicą.

„Miejsce zwykłego pobytu” nie jest tym samym co adres meldunkowy. Chodzi o rzeczywiste, względnie trwałe centrum życia danej osoby. Przy sporze mogą więc mieć znaczenie między innymi czas pobytu, praca, mieszkanie, życie rodzinne i inne okoliczności pokazujące, z którym państwem dana osoba jest faktycznie związana.

W praktyce jedna sprawa może spełniać kilka podstaw jurysdykcji jednocześnie.

Kiedy znaczenie mają polskie przepisy o jurysdykcji krajowej?

Rozporządzenie Bruksela IIb ma pierwszeństwo w sprawach objętych jego zakresem. Nie można więc sięgać do polskiego Kodeksu postępowania cywilnego tylko po to, aby ominąć zasady wynikające z prawa UE.

Jeżeli jednak zgodnie z art. 6 rozporządzenia żaden sąd państwa członkowskiego nie ma jurysdykcji na podstawie unijnych reguł, w odpowiednich przypadkach jurysdykcję ustala się według prawa krajowego. W polskim postępowaniu procesowym art. 1103¹ K.p.c. przewiduje podstawy jurysdykcji w sprawach małżeńskich, między innymi związane z ostatnim miejscem zamieszkania lub zwykłego pobytu małżonków w Polsce, odpowiednio długim pobytem powoda w Polsce oraz wspólnym obywatelstwem polskim.

Przy zgodnym wniosku małżonków, który jest rozpoznawany w postępowaniu nieprocesowym, zastosowanie mają również właściwe przepisy dotyczące jurysdykcji w tym trybie. Dlatego w sprawie z elementem zagranicznym warto ustalać jurysdykcję przed przygotowaniem pisma, a nie dopiero po wezwaniu sądu.

Separacja a sprawy dzieci i alimentów

To, że polski sąd ma jurysdykcję do orzeczenia samej separacji, nie oznacza automatycznie, że w każdej sprawie transgranicznej będzie miał jurysdykcję do rozstrzygnięcia wszystkich kwestii dotyczących dzieci i alimentów.

W sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej rozporządzenie 2019/1111 przyjmuje jako podstawową zasadę jurysdykcję sądów państwa miejsca zwykłego pobytu dziecka, z przewidzianymi w rozporządzeniu wyjątkami. Obowiązki alimentacyjne podlegają natomiast odrębnym regulacjom, w szczególności rozporządzeniu (WE) nr 4/2009 w sprawach transgranicznych objętych jego zakresem.

Jeżeli zatem dzieci od dłuższego czasu mieszkają za granicą, przed sformułowaniem żądań dotyczących władzy rodzicielskiej, miejsca pobytu dziecka, kontaktów lub alimentów trzeba ustalić jurysdykcję również dla tych zagadnień.

Który sąd w Polsce jest właściwy?

Sprawy o separację należą w pierwszej instancji do właściwości sądów okręgowych. Samo ustalenie, że polskie sądy mają jurysdykcję, nie wskazuje jednak jeszcze konkretnego sądu okręgowego.

Jeżeli separacji żąda jeden z małżonków i sprawa toczy się w procesie, właściwość miejscową ustala się według art. 41 K.p.c. Pozew wnosi się przede wszystkim do sądu, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie miejsce zamieszkania, jeżeli choć jedno z nich nadal ma w tym okręgu miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu. Jeżeli takiej podstawy nie ma, właściwy jest sąd miejsca zamieszkania pozwanego, a gdy również tej podstawy brak – sąd miejsca zamieszkania powoda.

Jeżeli polskie sądy mają jurysdykcję, ale na podstawie przepisów K.p.c. nie można ustalić właściwości miejscowej żadnego sądu, stosuje się art. 45 K.p.c. W takim przypadku Sąd Najwyższy oznacza sąd, przed który należy wytoczyć powództwo, a o oznaczenie występuje sąd, do którego wpłynął pozew. Nie należy więc automatycznie zakładać, że przy zamieszkaniu obojga małżonków za granicą właściwy będzie dowolnie wybrany sąd warszawski.

Przy separacji na zgodny wniosek małżonków właściwość reguluje art. 567¹ K.p.c. Właściwy jest sąd okręgowy wspólnego miejsca zamieszkania małżonków, a w braku takiej podstawy – ich wspólnego miejsca pobytu. Jeżeli małżonkowie nie mają wspólnego miejsca zamieszkania ani pobytu, stosuje się zasady z art. 508 § 1–3 K.p.c. W braku wskazanych tam podstaw przepis przewiduje właściwość sądu dla m.st. Warszawy.

W sprawie zagranicznej przed wniesieniem pisma warto zapisać sobie osobno podstawę jurysdykcji oraz podstawę właściwości miejscowej. Są to dwa różne zagadnienia i wskazanie tylko jednego z nich może nie wystarczyć.

Jak złożyć pozew o separację i co przygotować?

Pozew czy zgodny wniosek?

Jeżeli separacji chce jeden małżonek albo między małżonkami istnieje spór co do jej orzeczenia, sprawę wszczyna się pozwem. Pozew jest również właściwą drogą, gdy małżonkowie mają wspólne małoletnie dzieci – szczególny tryb separacji na zgodny wniosek z art. 61¹ § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego został przewidziany dla małżonków, którzy nie mają wspólnych małoletnich dzieci.

Jeżeli wspólnych małoletnich dzieci nie ma i oboje małżonkowie chcą separacji, mogą złożyć zgodny wniosek. Zgoda musi istnieć również w toku postępowania. Jeżeli jeden z małżonków cofnie wniosek albo w inny sposób wyrazi brak zgody na orzeczenie separacji, postępowanie wszczęte wspólnym wnioskiem podlega umorzeniu.

Co powinno znaleźć się w piśmie?

Pismo powinno jasno wskazywać, czego żądasz i dlaczego polski sąd może rozpoznać sprawę. W typowej sprawie o separację z małżonkiem mieszkającym za granicą należy przygotować w szczególności:

• oznaczenie właściwego sądu okręgowego,
• pełne dane stron oraz wymagane dane identyfikacyjne,
• aktualny i możliwie dokładny zagraniczny adres małżonka,
• żądanie orzeczenia separacji,
• stanowisko dotyczące winy, jeżeli ma znaczenie w danym trybie i stanie faktycznym,
• żądania dotyczące dzieci, alimentów lub wspólnego mieszkania, jeżeli są potrzebne i polski sąd ma jurysdykcję do ich rozpoznania,
• opis faktów wskazujących na zupełny rozkład pożycia,
• fakty uzasadniające jurysdykcję polskiego sądu, np. obywatelstwo małżonków, miejsce zwykłego pobytu i okres zamieszkania w Polsce,
• fakty uzasadniające właściwość konkretnego sądu,
• wnioski dowodowe,
• podpis oraz wykaz załączników.

Do pozwu w praktyce dołącza się między innymi odpis aktu małżeństwa, a gdy małżonkowie mają wspólne małoletnie dzieci – odpowiednie odpisy aktów urodzenia dzieci. Zagraniczny dokument stanu cywilnego może wymagać tłumaczenia lub spełnienia dodatkowych wymogów zależnych od państwa, z którego pochodzi, dlatego nie należy automatycznie stosować jednego schematu do każdego dokumentu zagranicznego.

Należy również przygotować odpis pisma i załączników dla drugiej strony. W przypadku doręczenia zagranicznego sąd może wezwać do złożenia dodatkowych egzemplarzy, formularzy albo tłumaczeń wymaganych przez właściwy tryb doręczenia.

Opłata i możliwe koszty dodatkowe

Opłata stała od pozwu o separację wynosi obecnie 600 zł. Od zgodnego wniosku małżonków o separację pobiera się 100 zł.

W sprawie transgranicznej trzeba liczyć się także z możliwymi wydatkami na doręczenie za granicą, w szczególności na tłumaczenia. Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych wprost przewiduje, że dodatkowe koszty doręczenia za granicą, w tym koszty tłumaczenia, mogą obciążać strony.

Jak wygląda doręczenie pozwu małżonkowi za granicą?

Prawidłowe doręczenie jest jednym z najważniejszych etapów sprawy. Pozwany musi mieć rzeczywistą możliwość dowiedzenia się o postępowaniu i podjęcia obrony. Nie wystarczy więc założyć, że skoro małżonek otrzymał skan pozwu pocztą elektroniczną albo wiadomość w komunikatorze, to formalne doręczenie sądowe stało się zbędne.

To sąd prowadzi procedurę formalnego doręczenia pisma. Zadaniem osoby wnoszącej sprawę jest przede wszystkim wskazanie prawidłowego adresu i dostarczenie dokumentów potrzebnych do wykonania doręczenia.

Doręczenie w państwie UE

W relacjach z państwami Unii Europejskiej objętymi rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/1784 doręczanie dokumentów sądowych odbywa się zgodnie z tym rozporządzeniem. Przepisy przewidują współpracę jednostek przekazujących i przyjmujących dokumenty oraz określają zasady potwierdzania doręczenia.

Szczególną uwagę trzeba zwrócić na język dokumentów. Adresat może odmówić przyjęcia dokumentu, jeżeli nie został on sporządzony w języku, który adresat rozumie, albo w odpowiednim języku urzędowym przewidzianym przez rozporządzenie. Odmowa może nastąpić przy doręczeniu albo przez pisemne oświadczenie złożone w terminie dwóch tygodni od doręczenia.

Nie oznacza to, że w każdej sprawie wszystkie dokumenty zawsze muszą być od razu tłumaczone. W praktyce trzeba jednak ocenić ryzyko odmowy oraz wymagania właściwe dla państwa doręczenia. Wadę wynikającą z języka dokumentu można w określonych przypadkach usunąć przez ponowne doręczenie dokumentu wraz z odpowiednim tłumaczeniem, ale powoduje to dodatkowy czas i koszty.

Doręczenie poza UE

Jeżeli małżonek przebywa w państwie spoza Unii Europejskiej, pierwszym krokiem jest ustalenie, jaka podstawa prawna obowiązuje w relacji Polski z tym państwem. Może to być przede wszystkim Konwencja haska z 15 listopada 1965 r. o doręczaniu za granicą dokumentów sądowych i pozasądowych w sprawach cywilnych lub handlowych, odpowiednia umowa dwustronna albo – w zakresie nieuregulowanym – przepisy polskiego Kodeksu postępowania cywilnego.

Nie należy zakładać, że wszystkie państwa spoza UE stosują identyczną procedurę. Znaczenie mogą mieć oświadczenia danego państwa złożone do Konwencji haskiej, sposób działania organu centralnego, dopuszczalne metody doręczenia oraz wymagania językowe.

Dlatego sam fakt posiadania adresu zagranicznego nie przesądza jeszcze, w jaki technicznie sposób pozew zostanie doręczony.

Co jeśli adres małżonka jest nieznany?

Brak adresu nie powinien być rozwiązywany przez wpisanie starego albo domniemanego adresu tylko po to, aby sprawa została wszczęta. Nieprawidłowe doręczenie może prowadzić do poważnych problemów procesowych, zwłaszcza gdy druga strona zostanie faktycznie pozbawiona możliwości obrony swoich praw.

Jeżeli miejsce pobytu pozwanego rzeczywiście nie jest znane, art. 143 i 144 K.p.c. przewidują możliwość ustanowienia kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu. Nie następuje to jednak automatycznie. Osoba zainteresowana musi uprawdopodobnić, że miejsce pobytu strony nie jest znane.

Warto więc udokumentować realne próby ustalenia adresu, na przykład posiadaną korespondencję, informacje o zwracanych przesyłkach, dane z innych postępowań lub inne wiarygodne informacje wskazujące, że aktualnego miejsca pobytu nie da się ustalić. O tym, czy przesłanki do ustanowienia kuratora są spełnione, decyduje sąd.

Czy małżonek mieszkający za granicą musi przyjechać do Polski?

Nie w każdej sprawie osobisty przyjazd z zagranicy będzie konieczny, ale nie można z góry zakładać, że całe postępowanie odbędzie się bez udziału małżonka. Zgodnie z art. 432 K.p.c. w każdej sprawie o rozwód lub separację sąd zarządza przeprowadzenie dowodu z przesłuchania stron.

Jednocześnie obecne przepisy pozwalają wykorzystywać posiedzenia zdalne i przeprowadzać określone dowody na odległość. W sprawach małżeńskich posiedzenia co do zasady odbywają się przy drzwiach zamkniętych, ale art. 427 K.p.c. wyraźnie stanowi, że nie wyklucza to przeprowadzenia dowodu na odległość w ramach posiedzenia zdalnego, jeżeli w istotny sposób przyspieszy to rozpoznanie sprawy lub znacząco ograniczy koszty.

Jeżeli strona chce zawnioskować o posiedzenie zdalne na zasadach art. 151 § 3 K.p.c., powinna działać szybko. Termin na taki wniosek wynosi co do zasady 7 dni od doręczenia zawiadomienia albo wezwania na posiedzenie i trzeba wskazać adres poczty elektronicznej. Jeżeli sąd już zarządził posiedzenie zdalne, należy dokładnie zastosować się do pouczenia z wezwania, w tym do terminu na zgłoszenie zamiaru udziału zdalnego.

Wniosek o udział zdalny nie oznacza automatycznie, że sąd go uwzględni. Sąd ocenia charakter czynności, prawidłowość postępowania i ochronę praw stron. W konkretnej sytuacji może wymagać osobistego stawiennictwa.

Niestawiennictwo pozwanego nie powoduje automatycznie, że sprawy nie da się przeprowadzić. Art. 428 K.p.c. przewiduje, że rozprawa odbywa się bez względu na niestawiennictwo jednej ze stron. Sąd nadal musi jednak prawidłowo doręczyć pisma i zapewnić stronie możliwość udziału w postępowaniu.

Szczególne ryzyko dotyczy powoda. Nieusprawiedliwione niestawiennictwo powoda na pierwszym posiedzeniu wyznaczonym w celu przeprowadzenia rozprawy prowadzi co do zasady do zawieszenia postępowania. Wniosek o jego podjęcie można złożyć nie wcześniej niż po upływie trzech miesięcy od zawieszenia, a brak takiego wniosku przez rok prowadzi do umorzenia postępowania.

Jeżeli sąd zobowiąże pozwanego do złożenia odpowiedzi na pozew, wyznaczony termin nie może być krótszy niż dwa tygodnie. Datę doręczenia za granicą trzeba więc zachować i sprawdzić pouczenie dołączone przez sąd.

Osoba, która nie ma miejsca zamieszkania ani zwykłego pobytu w Polsce lub w innym państwie członkowskim UE i nie ustanowiła pełnomocnika do prowadzenia sprawy zamieszkałego w Polsce, może również zostać objęta obowiązkiem wskazania pełnomocnika do doręczeń w Polsce na podstawie art. 1135⁵ K.p.c. Po odpowiednim pouczeniu niewskazanie takiego pełnomocnika może skutkować pozostawianiem kolejnych pism w aktach ze skutkiem doręczenia.

Prawa i obowiązki małżonków po orzeczeniu separacji

Separacja nie rozwiązuje małżeństwa. Małżonkowie nadal pozostają małżeństwem i nie mogą zawrzeć nowego związku małżeńskiego. Jednocześnie zgodnie z art. 61⁴ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego orzeczenie separacji wywołuje co do zasady skutki podobne do rozwodu, chyba że ustawa stanowi inaczej.

Istotnym skutkiem majątkowym jest powstanie między małżonkami rozdzielności majątkowej. Wynika to obecnie z art. 54 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Separacja może również wpływać na obowiązki alimentacyjne między małżonkami, a jeżeli wymagają tego względy słuszności, małżonkowie pozostający w separacji są obowiązani do wzajemnej pomocy.

Zakres tych następstw zależy od sytuacji rodzinnej i majątkowej oraz treści orzeczenia. Szerzej kwestie te omawia poradnik dotyczący obowiązków małżonków w separacji.

Zniesienie separacji i dalsze skutki prawne

Separacja może zostać zniesiona, ale zgodnie z art. 61⁶ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd robi to na zgodne żądanie małżonków. Jeden małżonek nie może więc samodzielnie doprowadzić do sądowego zniesienia separacji wbrew stanowisku drugiego.

Z chwilą zniesienia separacji ustają jej skutki. W zakresie ustroju majątkowego art. 54 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje, że co do zasady powstaje ponownie ustawowy ustrój majątkowy. Małżonkowie mogą jednak zgodnie wnieść o utrzymanie rozdzielności majątkowej.

Jeżeli przed wszczęciem sprawy nie jest jeszcze przesądzone, czy celem ma być definitywne zakończenie małżeństwa, warto porównać skutki obu rozwiązań i ocenić, kiedy lepiej wybrać separację zamiast rozwodu.

Jeżeli natomiast po okresie separacji jeden z małżonków chce definitywnie zakończyć małżeństwo, konieczne jest przeprowadzenie sprawy o rozwód. Kwestia odpowiedzialności za rozkład pożycia jest wtedy odrębnym zagadnieniem; szerzej omawia je artykuł dotyczący rozwodu z orzeczeniem o winie.

Checklista: separacja z małżonkiem za granicą

FAQ

Czy mogę złożyć pozew o separację w Polsce, jeżeli małżonek na stałe mieszka za granicą?

Tak, jeżeli istnieje podstawa jurysdykcji polskich sądów. Sam pobyt drugiego małżonka za granicą nie wyklucza sprawy w Polsce. Trzeba sprawdzić przede wszystkim zasady rozporządzenia Bruksela IIb, a w odpowiednich przypadkach również krajowe przepisy jurysdykcyjne.

Czy wspólne obywatelstwo polskie wystarczy do prowadzenia sprawy w Polsce?

W sprawie o separację objętej rozporządzeniem Bruksela IIb wspólne obywatelstwo polskie obojga małżonków jest jedną z podstaw jurysdykcji sądów polskich. Nadal trzeba jednak ustalić konkretny sąd właściwy miejscowo i sprawdzić jurysdykcję dla ewentualnych dodatkowych spraw dotyczących dzieci lub alimentów.

Jak długo trzeba żyć osobno przed złożeniem pozwu o separację?

Polskie prawo nie przewiduje minimalnego okresu rozłączenia przed złożeniem pozwu. Jeżeli właściwe jest prawo polskie, sąd bada, czy nastąpił zupełny rozkład pożycia. Długość rozłąki jest jednym z faktów, ale nie zastępuje oceny rzeczywistych relacji między małżonkami.

Czy małżonek mieszkający za granicą musi zgodzić się na separację?

Nie, jeżeli separacji dochodzi jeden małżonek w procesie. Sąd może ją orzec mimo sprzeciwu drugiego małżonka, jeżeli spełnione są przesłanki prawne. Zgoda obojga jest natomiast konieczna w szczególnym trybie separacji na zgodny wniosek oraz do późniejszego zniesienia separacji.

Co się stanie, jeżeli małżonek za granicą odmówi odebrania pozwu?

Sama próba unikania korespondencji nie daje automatycznie możliwości zablokowania sprawy, ale doręczenie musi nastąpić zgodnie z właściwymi przepisami. W UE adresat ma między innymi szczególne prawo odmowy przyjęcia dokumentu z przyczyn językowych. Taka odmowa może wymagać doręczenia odpowiedniego tłumaczenia.

Co zrobić, gdy nie znam adresu małżonka za granicą?

Należy podjąć realne próby ustalenia miejsca pobytu i zachować informacje potwierdzające te działania. Jeżeli miejsce pobytu rzeczywiście pozostaje nieznane, można rozważyć wniosek o ustanowienie kuratora na podstawie art. 143–144 K.p.c. Sąd wymaga jednak uprawdopodobnienia, że miejsca pobytu nie da się ustalić.

Czy rozprawa o separację może odbyć się zdalnie, gdy mieszkam za granicą?

Jest to możliwe, ale nie jest automatycznym prawem strony. Sąd ocenia, czy zdalny udział zapewni prawidłowy przebieg postępowania. W sprawach małżeńskich przepisy pozwalają również na przeprowadzenie dowodu na odległość mimo rozpoznawania sprawy przy drzwiach zamkniętych, jeżeli przyspieszy to sprawę lub znacznie ograniczy koszty.

Czy polski sąd, który orzeka separację, zawsze rozstrzygnie również o dzieciach mieszkających za granicą?

Nie zawsze. Jurysdykcję w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej ustala się według odrębnych reguł. Podstawową zasadą w rozporządzeniu Bruksela IIb jest miejsce zwykłego pobytu dziecka, choć przepisy przewidują wyjątki. Przy dziecku mieszkającym za granicą trzeba tę kwestię ocenić przed sformułowaniem żądań.

Podsumowanie

Separacja z małżonkiem mieszkającym za granicą jest możliwa, ale przed wniesieniem sprawy trzeba wykonać kilka dodatkowych kroków. Najpierw ustal jurysdykcję polskich sądów, następnie konkretny sąd okręgowy, aktualny adres małżonka i właściwy tryb doręczenia za granicę. Przy różnych obywatelstwach sprawdź również, jakie prawo materialne będzie właściwe.

Jeżeli w sprawie są dzieci mieszkające poza Polską, nie zakładaj, że jurysdykcja do orzeczenia separacji automatycznie obejmuje wszystkie kwestie rodzicielskie. Przed złożeniem pozwu warto też przygotować dokumenty i tłumaczenia oraz rozważyć złożenie wniosku o udział zdalny, jeżeli osobisty przyjazd do Polski byłby poważnym utrudnieniem.

Źródła

Stan prawny zweryfikowany na 15 sierpnia 2026 r.

• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 236, w szczególności art. 54 oraz art. 61¹–61⁶.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 468, w szczególności art. 41, art. 45, art. 143–144, art. 151, art. 205¹, art. 425–432, art. 567¹–567⁴, art. 1103¹ oraz art. 1132–1135⁵.
• Ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe, tekst jednolity: Dz.U. z 2023 r. poz. 503, w szczególności art. 54.
• Rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich i w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej oraz w sprawie uprowadzenia dziecka za granicę, w szczególności art. 3, 6, 7 i 10.
• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/1784 z dnia 25 listopada 2020 r. dotyczące doręczania w państwach członkowskich dokumentów sądowych i pozasądowych w sprawach cywilnych lub handlowych, w szczególności art. 12.
• Konwencja o doręczaniu za granicą dokumentów sądowych i pozasądowych w sprawach cywilnych lub handlowych, sporządzona w Hadze dnia 15 listopada 1965 r.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, tekst jednolity: Dz.U. z 2025 r. poz. 1228, w szczególności art. 5, art. 26 i art. 37.