Konkubinat a przemoc domowa – nakaz opuszczenia mieszkania i zakazy

Przemoc domowa w konkubinacie – zakres problemu i najważniejsze rozróżnienia

Osoba żyjąca w konkubinacie może korzystać z ustawowej ochrony przed przemocą domową na zasadach właściwych również dla małżonków. Wynika to z ustawy z 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej, która obejmuje między innymi osoby pozostające obecnie lub w przeszłości w trwałej relacji uczuciowej lub fizycznej, niezależnie od wspólnego zamieszkiwania i gospodarowania.

Oznacza to, że ochrony może dochodzić zarówno kobieta doznająca przemocy ze strony partnera, jak i mężczyzna doznający przemocy ze strony partnerki. Przepisy nie uzależniają jej od płci, posiadania wspólnych dzieci ani formalnego statusu związku.

Przemoc domowa nie ogranicza się do pobicia. Zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy może obejmować umyślne działanie lub zaniechanie, wykorzystujące przewagę fizyczną, psychiczną lub ekonomiczną i naruszające prawa lub dobra osobiste osoby doznającej przemocy.

W relacji partnerskiej szczególnego znaczenia nabierają sytuacje, w których jedna osoba:

• bije, szarpie, dusi albo grozi użyciem przemocy;
• zastrasza partnera, grozi pozbawieniem życia lub odebraniem dzieci;
• kontroluje jego przemieszczanie się i kontakty z rodziną;
• odbiera pieniądze, dokumenty lub dostęp do środków niezbędnych do życia;
• uporczywie nęka telefonami, wiadomościami albo śledzi partnera po rozstaniu;
• wykorzystuje dzieci do wywierania presji na drugiego rodzica.

Nie każdy konflikt, podniesiony głos czy spór o mieszkanie stanowi przemoc domową w rozumieniu ustawy. Znaczenie mają konkretne okoliczności, sposób naruszenia praw drugiej osoby i skutki zachowania. Jednocześnie nie jest konieczne wielokrotne powtarzanie przemocy. Również pojedyncze poważne zdarzenie może uzasadniać interwencję.

Przemoc domowa a prawo własności mieszkania

W sprawach konkubentów często pojawia się argument: mieszkanie jest moje, więc partner nie może żądać, żebym je opuścił. Takie stanowisko nie jest prawidłowe w odniesieniu do ustawowych środków ochrony.

Jeżeli spełnione są przesłanki odpowiedniego nakazu, jego adresatem może być także właściciel mieszkania. Przepisy służą ochronie bezpieczeństwa, a nie ustalaniu, komu przysługuje prawo własności.

Należy odróżnić ochronę przed przemocą od prawa do mieszkania oraz rozliczeń po rozstaniu. Nakaz ochronny nie przenosi własności nieruchomości, nie ustanawia automatycznie prawa najmu i nie rozstrzyga, kto ostatecznie powinien korzystać z mieszkania po ustaniu zagrożenia.

Osobne zagadnienia stanowią dopisanie partnera jako współwłaściciela domu oraz budowa domu z partnerką. Nie należy jednak uzależniać zapewnienia bezpieczeństwa od wcześniejszego zakończenia tych spraw majątkowych.

Podobnie zwrot nakładów na mieszkanie partnera jest odrębnym roszczeniem cywilnym i nie zastępuje środków ochrony przed przemocą.

Ocena zagrożenia i działania natychmiastowe – bezpieczeństwo partnera oraz dzieci

Jeżeli partner zachowuje się agresywnie, grozi zabójstwem, używa przemocy fizycznej albo istnieje realna obawa kolejnego ataku, priorytetem jest bezpieczeństwo osób przebywających w mieszkaniu.

W sytuacji bezpośredniego zagrożenia należy zadzwonić pod numer 112 i przekazać dyspozytorowi, co się wydarzyło, gdzie znajduje się osoba stosująca przemoc, czy posiada niebezpieczne przedmioty oraz czy w mieszkaniu przebywają dzieci.

Nie trzeba samodzielnie opuszczać mieszkania tylko dlatego, że agresywny partner jest jego właścicielem. Policja może ocenić zagrożenie i zastosować środki przewidziane ustawą o Policji. Jeżeli jednak pozostawanie w lokalu stwarza bezpośrednie niebezpieczeństwo, należy w pierwszej kolejności szukać bezpiecznego schronienia.

Szczególnie poważnymi sygnałami zagrożenia są duszenie, groźby zabójstwa, dostęp sprawcy do broni, eskalacja przemocy po zapowiedzi rozstania, uporczywe śledzenie oraz groźby dotyczące dzieci.

Podczas interwencji warto opisać konkretne zdarzenia, poinformować o wcześniejszych groźbach, wskazać świadków, wiadomości i wcześniejsze zgłoszenia oraz powiedzieć, czy dzieci widziały lub słyszały przemoc. Można zwrócić się do funkcjonariuszy o ocenę zasadności natychmiastowego nakazu i odpowiednich zakazów.

W przypadku obrażeń należy uzyskać pomoc medyczną i zadbać o dokumentację. Można również skorzystać z procedury Niebieskie Karty oraz pomocy właściwego ośrodka interwencji kryzysowej. Niebieska Karta nie jest jednak warunkiem uzyskania policyjnego nakazu ani wystąpienia do sądu.

Policja, prokurator i sąd – który środek ochrony odpowiada sytuacji?

Ochrona przed przemocą w konkubinacie może odbywać się kilkoma drogami. Policja może zastosować natychmiastowe środki ochronne, sąd rejonowy może wydać nakazy i zakazy na podstawie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej, a prokurator lub sąd karny może zastosować środki zapobiegawcze w postępowaniu karnym. Jeżeli zagrożone jest dobro dziecka, potrzebne może być również postępowanie przed sądem rodzinnym.

Zakaz zbliżania, zakaz kontaktowania i nakaz opuszczenia mieszkania

Na podstawie art. 15aa i następnych ustawy o Policji funkcjonariusz może wobec osoby stosującej przemoc domową, stwarzającej zagrożenie dla życia lub zdrowia, wydać nakaz natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia wraz z zakazem zbliżania się do tego mieszkania i otoczenia.

Policyjny nakaz i zakaz są natychmiast wykonalne. Osoba, wobec której je wydano, musi opuścić lokal bez oczekiwania na wyrok sądu. Środek obowiązuje zasadniczo przez 14 dni, chyba że zostanie wcześniej uchylony albo jego obowiązywanie zostanie przedłużone odpowiednim zabezpieczeniem sądowym.

Policja może również zastosować zakaz zbliżania się do osoby doznającej przemocy na określoną odległość, zakaz kontaktowania się oraz zakaz wstępu do określonych miejsc, w których przebywa osoba chroniona. Zakazy dotyczące osoby mogą być stosowane także wtedy, gdy byli partnerzy nie mieszkają już razem.

Nie każda interwencja policyjna zakończy się wydaniem nakazu. Funkcjonariusze oceniają ustawowe przesłanki i zagrożenie. Osoba, wobec której wydano nakaz lub zakaz, może zaskarżyć ten środek do sądu rejonowego w terminie trzech dni od doręczenia.

Jeżeli zagrożenie ma charakter długotrwały, warto przed upływem 14 dni wystąpić do sądu rejonowego o odpowiedni środek ochrony i jednocześnie o zabezpieczenie na czas postępowania.

Jak uzyskać sądowy nakaz opuszczenia mieszkania?

Podstawą sądowego nakazu opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania jest art. 11a ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej. Jeżeli osoba stosująca przemoc swoim zachowaniem czyni wspólne zamieszkiwanie szczególnie uciążliwym, osoba doznająca przemocy może żądać, aby sąd zobowiązał sprawcę do opuszczenia mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia albo zakazał zbliżania się do nich.

Ochrona może być dostępna również w określonych ustawowo sytuacjach po wyprowadzeniu się osoby stosującej przemoc albo osoby pokrzywdzonej. Samo wcześniejsze opuszczenie mieszkania nie zawsze przekreśla możliwość wystąpienia z wnioskiem.

Wniosek składa się do właściwego sądu rejonowego. W sprawach o zobowiązanie do opuszczenia wspólnego mieszkania właściwy jest sąd miejsca zamieszkania wnioskodawcy. Wniosek powinien określać żądanie, dane uczestnika, opis przemocy i okoliczności uzasadniające zastosowanie środka. Dołącza się dostępne dowody.

Osoba doznająca przemocy jest zwolniona z kosztów sądowych związanych z takim wnioskiem. Sąd powinien rozpoznać sprawę w terminie miesiąca od złożenia wniosku. Jest to ustawowy termin rozpoznania, a nie gwarancja, że każde postępowanie rzeczywiście zakończy się w tym czasie.

Wniosek o zabezpieczenie jest szczególnie ważny, gdy wcześniej wydany nakaz policyjny zbliża się do końca. Samo złożenie wniosku głównego nie oznacza automatycznego przedłużenia policyjnej ochrony.

Zabezpieczenie dzieci, kontaktów i sposobu korzystania z lokalu

Jeżeli konkubenci mają wspólne małoletnie dzieci, sprawa wymaga odrębnej oceny z punktu widzenia ich bezpieczeństwa. Dziecko będące świadkiem przemocy domowej również może być osobą doznającą przemocy w rozumieniu ustawy.

Nakaz opuszczenia mieszkania wydany wobec rodzica nie rozstrzyga automatycznie o władzy rodzicielskiej, miejscu pobytu dziecka ani kontaktach. Są to odrębne zagadnienia, należące zasadniczo do właściwości sądu opiekuńczego.

Rodzic może złożyć wniosek o ustalenie miejsca pobytu dziecka przy nim oraz o zabezpieczenie tej kwestii na czas postępowania. Jeżeli kontakty z drugim rodzicem stwarzają zagrożenie, można żądać ich odpowiedniego ograniczenia, na przykład przez organizowanie spotkań w obecności wskazanej osoby, a w poważniejszych przypadkach ich zakazania. Podstawą rozstrzygnięcia jest dobro dziecka i ustalone okoliczności.

W razie zagrożenia dobra dziecka sąd opiekuńczy może również zastosować środki przewidziane w art. 109 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Nie jest do tego konieczne wcześniejsze zakończenie postępowania karnego.

Dowody przemocy, gróźb albo nadużyć – jak je legalnie zabezpieczyć?

W sprawach o przemoc domową znaczenie ma nie tylko dokumentacja obrażeń. Sąd może oceniać całokształt materiału dowodowego, w tym zachowanie partnera przed rozstaniem, treść gróźb, relacje świadków oraz przebieg wcześniejszych interwencji.

Warto zabezpieczyć:

• notatki z interwencji policyjnych oraz informacje o numerach zgłoszeń;
• zaświadczenia lekarskie, dokumentację szpitalną i opis stwierdzonych obrażeń;
• zdjęcia uszkodzeń ciała i zniszczonych przedmiotów;
• wiadomości SMS, komunikatory, wiadomości e-mail oraz nagrania zawierające groźby;
• dane świadków zdarzeń, w tym sąsiadów i członków rodziny;
• dokumenty z procedury Niebieskie Karty, jeżeli mogą zostać legalnie udostępnione;
• chronologię zdarzeń obejmującą daty, miejsca, zachowania sprawcy i reakcje osób obecnych.

Wiadomości elektroniczne najlepiej zachować w oryginalnej postaci, z datą, numerem nadawcy i kontekstem rozmowy. Zrzuty ekranu mogą być pomocne, ale nie należy usuwać oryginalnych wiadomości.

Przy nagraniach trzeba rozróżnić utrwalanie własnej rozmowy od nieuprawnionego uzyskiwania dostępu do cudzej komunikacji. Potajemne włamywanie się na konto partnera, instalowanie oprogramowania szpiegującego czy przechwytywanie cudzych rozmów może prowadzić do odpowiedzialności prawnej.

Osoba doznająca przemocy nie powinna celowo prowokować kolejnego incydentu tylko po to, aby go nagrać. Zabezpieczanie dowodów nie może odbywać się kosztem bezpieczeństwa.

Wpływ postępowania karnego na sprawę rodzinną lub mieszkaniową

Przemoc w konkubinacie może stanowić przestępstwo. W zależności od okoliczności zastosowanie mogą znaleźć między innymi art. 207 Kodeksu karnego dotyczący znęcania się, art. 190 dotyczący groźby karalnej, art. 190a dotyczący uporczywego nękania albo przepisy penalizujące naruszenie nietykalności cielesnej i spowodowanie uszczerbku na zdrowiu.

Nie oznacza to jednak, że każda sprawa o nakaz opuszczenia mieszkania wymaga wcześniejszego skazania sprawcy.

Ochrona cywilna przed przemocą jest niezależna od odpowiedzialności karnej. Można uzyskać nakaz lub zakaz także wtedy, gdy postępowanie karne jeszcze się nie rozpoczęło, jest w toku albo nie zapadł prawomocny wyrok skazujący. Sąd rozpoznający wniosek ochronny sam ocenia przesłanki przewidziane w ustawie.

W postępowaniu karnym prokurator lub sąd mogą zastosować przewidziane w Kodeksie postępowania karnego środki zapobiegawcze, w tym nakaz opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym na podstawie art. 275a KPK, jeżeli spełnione są ustawowe warunki.

Te środki nie są tożsame z nakazem policyjnym ani z postanowieniem sądu cywilnego na podstawie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej. Mają inne przesłanki, tryb stosowania i zasady obowiązywania.

W razie wszczęcia postępowania karnego osoba pokrzywdzona powinna przekazać organom informacje o równolegle obowiązujących zakazach, a sądowi cywilnemu dostępne dokumenty z postępowania karnego, jeśli mają znaczenie dowodowe.

Czy zgłoszenie przemocy przesądza o kontaktach z dzieckiem?

Nie. Samo zawiadomienie o podejrzeniu przestępstwa nie powoduje automatycznej utraty władzy rodzicielskiej ani zakazania kontaktów z dzieckiem. Sąd rodzinny bada dobro dziecka, dowody przemocy, poziom ryzyka i możliwość bezpiecznego wykonywania kontaktów.

Nie oznacza to jednak obowiązku oczekiwania na wyrok karny. Jeżeli istnieje aktualne zagrożenie, rodzic może wystąpić o zabezpieczenie w postępowaniu opiekuńczym.

Możliwe rozstrzygnięcia i wykonanie środków ochrony

Sąd rejonowy może uwzględnić żądanie w całości lub części, oddalić je albo zastosować zabezpieczenie na czas postępowania. Zakres ochrony zależy od żądań i ustalonych przesłanek.

Postanowienie sądu wydane w postępowaniu na podstawie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej jest skuteczne i wykonalne od chwili wydania, nawet jeśli nie jest prawomocne. Od postanowienia rozstrzygającego sprawę przysługuje apelacja do sądu okręgowego, wnoszona za pośrednictwem sądu rejonowego. Zastosowanie mają reguły terminów wynikające z Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli osoba zobowiązana do opuszczenia mieszkania nie wykonuje dobrowolnie orzeczenia, możliwe jest wszczęcie egzekucji komorniczej. W tym celu potrzebny jest odpowiedni tytuł wykonawczy i wniosek egzekucyjny.

W razie naruszenia zakazu należy niezwłocznie zawiadomić Policję. Naruszenie przewidzianych prawem nakazów i zakazów ochronnych może stanowić wykroczenie określone w art. 66b Kodeksu wykroczeń, a w innych okolicznościach zachowanie sprawcy może jednocześnie wypełniać znamiona przestępstwa.

Osoba chroniona powinna zachować odpis wydanego nakazu lub postanowienia i dokumentować kolejne naruszenia, wskazując datę, miejsce oraz sposób kontaktu lub zbliżenia.

Najczęstsze błędy i argumenty drugiej strony

To moje mieszkanie, więc mogę w każdej chwili wrócić

Własność nie uprawnia do naruszania obowiązującego nakazu lub zakazu. Jeśli środek ochronny został prawidłowo wydany, należy go przestrzegać niezależnie od wpisu w księdze wieczystej. Osoba, która uważa nakaz za niezasadny, powinna skorzystać z przewidzianego środka zaskarżenia.

Nie jesteśmy małżeństwem, więc ustawa nas nie dotyczy

Brak ślubu nie wyłącza ochrony. Istotne jest to, czy relacja mieści się w ustawowej definicji osób doznających przemocy domowej i czy zachodzą przesłanki konkretnego środka.

Nie było pobicia, tylko wiadomości i groźby

Przemoc psychiczna, groźby lub nękanie elektroniczne również mogą uzasadniać ochronę. Nie każdy nieprzyjemny komunikat spełnia jednak ustawowe warunki zastosowania zakazu. Sąd ocenia charakter zachowań, ich konsekwencje i zagrożenie.

Partner wycofał zawiadomienie, więc sprawa jest zakończona

Wycofanie oświadczenia czy pojednanie nie zawsze powoduje zakończenie postępowania karnego albo automatyczne uchylenie nakazu. Znaczenie ma rodzaj postępowania, sposób ścigania czynu oraz treść obowiązującego rozstrzygnięcia.

Partner oskarża mnie o przemoc, żeby przejąć mieszkanie

Twierdzenia o instrumentalnym wykorzystywaniu procedury nie mogą zastąpić dowodów. Osoba, wobec której wydano nakaz, ma prawo przedstawiać własne dowody i korzystać z przewidzianych środków zaskarżenia. Równocześnie do czasu uchylenia lub wygaśnięcia nakazu musi respektować jego treść.

FAQ – przemoc domowa w konkubinacie

Czy mogę wystąpić o nakaz opuszczenia mieszkania, jeżeli nie jestem jego właścicielem?

Tak. Sam brak własności nie wyklucza żądania ochrony przewidzianej w ustawie o przeciwdziałaniu przemocy domowej. Trzeba jednak wykazać przesłanki właściwe dla żądanego środka, w szczególności charakter przemocy i sytuację dotyczącą wspólnego zamieszkiwania.

Czy Policja może usunąć partnera z mieszkania w nocy lub w weekend?

Tak. Policyjny nakaz natychmiastowego opuszczenia mieszkania może zostać wydany podczas interwencji, niezależnie od pory dnia, jeżeli spełnione są ustawowe warunki. Nie jest potrzebne wcześniejsze postanowienie sądu.

Czy nakaz opuszczenia mieszkania obejmuje również rzeczy osobiste partnera?

Nakaz nie pozbawia własności rzeczy. Ustawa przewiduje zasady zabrania niezbędnych przedmiotów podczas opuszczania lokalu oraz późniejszego jednorazowego odbioru określonych rzeczy w obecności funkcjonariusza, po uzgodnieniu terminu z osobą doznającą przemocy. Nie wolno wykorzystywać odbioru rzeczy jako pretekstu do naruszenia zakazu.

Czy były konkubent może otrzymać zakaz kontaktowania po rozstaniu?

Tak. Ustawowa ochrona może obejmować również osoby pozostające wcześniej w trwałej relacji uczuciowej lub fizycznej. Konieczne jest wykazanie właściwych przesłanek, na przykład zagrożenia wynikającego z przemocy albo ustawowo określonego nękania elektronicznego.

Czy muszę mieć obdukcję, aby sąd wydał nakaz?

Nie. Dokumentacja obrażeń jest przydatna, ale nie stanowi obowiązkowego warunku. Przemoc może mieć charakter psychiczny, ekonomiczny lub polegać na groźbach. Sąd może uwzględnić także inne wiarygodne dowody.

Czy zakaz kontaktowania z matką dziecka oznacza automatyczny zakaz kontaktów z dzieckiem?

Nie. Zakaz ochronny dotyczący jednego rodzica i sposób wykonywania kontaktów z dzieckiem to odrębne kwestie. Jeśli kontakty stwarzają zagrożenie dla dziecka lub ich organizacja koliduje z obowiązującym zakazem, potrzebne może być odpowiednie rozstrzygnięcie sądu rodzinnego. Nie należy samodzielnie zakładać, że jeden środek automatycznie zastępuje drugi.

Podsumowanie – co zrobić, gdy partner stosuje przemoc?

W konkubinacie ochrona przed przemocą nie zależy od zawarcia małżeństwa ani od tego, kto jest właścicielem mieszkania. Znaczenie ma rzeczywiste zagrożenie oraz przesłanki konkretnego nakazu lub zakazu.

Jeżeli niebezpieczeństwo jest bezpośrednie, właściwą drogą jest interwencja Policji. Jeżeli potrzebna jest dłuższa ochrona, należy rozważyć wniosek do sądu rejonowego, a przy aktualnym zagrożeniu również zabezpieczenie na czas postępowania. Sprawy dotyczące dzieci wymagają osobnego rozstrzygnięcia przez sąd rodzinny.

Nie należy odkładać działań ochronnych do czasu wyjaśnienia własności mieszkania, rozliczenia nakładów albo zakończenia postępowania karnego. Te sprawy mogą toczyć się niezależnie.