Egzekucja alimentów za granicą – UE, Wielka Brytania i inne państwa

Czy polski wyrok alimentacyjny można egzekwować za granicą?

Tak. Jeżeli alimenty zostały zasądzone w Polsce, przeniesienie się zobowiązanego do innego państwa nie powoduje, że wierzyciel musi automatycznie od początku prowadzić nową sprawę o alimenty za granicą. W wielu państwach polskie orzeczenie może zostać uznane i wykonane na podstawie przepisów Unii Europejskiej albo umów międzynarodowych.

Najpierw trzeba jednak ustalić, z jakim państwem mamy do czynienia i jaki akt prawny reguluje wzajemne uznawanie oraz wykonywanie orzeczeń. Od tego zależą formularze, wymagane załączniki, tłumaczenia, sposób przekazania wniosku i właściwy organ zagraniczny.

Jeżeli nie ma jeszcze żadnego orzeczenia ustalającego alimenty, również nie zawsze oznacza to konieczność samodzielnego pozywania dłużnika w obcym kraju. Zarówno rozporządzenie nr 4/2009, jak i Konwencja haska przewidują w określonych sytuacjach możliwość wystąpienia za pośrednictwem organów centralnych także o uzyskanie orzeczenia, a nie tylko o wykonanie istniejącego wyroku.

Egzekucja alimentów w Unii Europejskiej

W stosunkach pomiędzy Polską a państwami Unii Europejskiej podstawowym aktem jest rozporządzenie Rady (WE) nr 4/2009 dotyczące zobowiązań alimentacyjnych. Obejmuje ono między innymi zasady jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń oraz współpracę organów centralnych.

Polska jest związana Protokołem haskim z 2007 r. o prawie właściwym dla zobowiązań alimentacyjnych. W przypadku orzeczeń objętych art. 17 rozporządzenia nr 4/2009 uznanie w innym państwie następuje bez szczególnego postępowania, a wykonalne orzeczenie nie wymaga odrębnego stwierdzenia wykonalności. Nie oznacza to jednak, że polski komornik prowadzi egzekucję np. z rachunku bankowego lub wynagrodzenia znajdującego się w Niemczech, Francji czy Hiszpanii. Właściwe czynności egzekucyjne wykonuje organ państwa, w którym egzekucja ma być prowadzona, według jego prawa.

Jeżeli wierzyciel alimentacyjny mieszka w Polsce, praktycznym punktem rozpoczęcia procedury przekazania wniosku za granicę jest właściwy ze względu na jego miejsce zamieszkania sąd okręgowy. Sąd pomaga w przygotowaniu dokumentacji i pośredniczy w przekazaniu sprawy do właściwego organu państwa, w którym znajduje się dłużnik.

Rozporządzenie przewiduje między innymi wnioski o uznanie orzeczenia, jego wykonanie, uzyskanie orzeczenia, gdy dotychczas go nie ma, oraz zmianę określonych orzeczeń. Dlatego przed wypełnieniem formularza trzeba ustalić, jaki jest rzeczywisty cel postępowania. Innego wniosku wymaga egzekucja istniejącego wyroku, a innego sytuacja, gdy wysokość alimentów dopiero ma zostać ustalona.

Wielka Brytania – jak dochodzić alimentów po Brexicie?

Po zakończeniu okresu przejściowego związanego z wystąpieniem Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej zmieniła się podstawa współpracy w sprawach alimentacyjnych. W nowych sprawach pomiędzy Polską a Wielką Brytanią zasadnicze znaczenie ma Konwencja haska z 23 listopada 2007 r. o międzynarodowym dochodzeniu alimentów na rzecz dzieci i innych członków rodziny.

Konwencja tworzy system współpracy organów centralnych, umożliwia występowanie o uznanie i wykonanie orzeczenia, a w przewidzianych przypadkach również o uzyskanie lub zmianę orzeczenia. W Wielkiej Brytanii dalsze postępowanie prowadzone jest przez właściwe organy zgodnie z miejscowymi procedurami. Szczegóły organizacyjne mogą się różnić w zależności od tego, czy dłużnik znajduje się w Anglii i Walii, Szkocji czy Irlandii Północnej.

Nie należy jednak automatycznie stosować zasad haskich do każdej sprawy związanej z Wielką Brytanią. Umowa o wystąpieniu Wielkiej Brytanii z UE zachowała stosowanie określonych przepisów rozporządzenia nr 4/2009 do części spraw rozpoczętych przed zakończeniem okresu przejściowego. Jeżeli postępowanie, orzeczenie albo wniosek pochodzi z okresu sprzed końca 2020 r., przed wyborem procedury trzeba ustalić daty i sprawdzić przepisy przejściowe.

Egzekucja alimentów w innych państwach

Poza Unią Europejską i Wielką Brytanią nie istnieje jeden uniwersalny tryb, który działałby jednakowo na całym świecie. Pierwszym krokiem powinno być sprawdzenie, czy dane państwo jest związane z Polską Konwencją haską z 2007 r. Aktualny status państw-stron ma znaczenie, ponieważ kolejne państwa mogą przystępować do konwencji.

Jeżeli Konwencja haska ma zastosowanie, wierzyciel może korzystać z mechanizmu współpracy organów centralnych. Jeżeli dane państwo nie jest jej stroną, trzeba sprawdzić starsze konwencje, w tym Konwencję nowojorską z 20 czerwca 1956 r., a także umowy dwustronne zawarte przez Polskę.

Jeżeli nie istnieje odpowiednia konwencja ani umowa zapewniająca uproszczony obrót orzeczeniami, możliwość wykorzystania polskiego wyroku zależy od prawa państwa, w którym ma być prowadzona egzekucja. Może wtedy być potrzebne osobne postępowanie o uznanie zagranicznego orzeczenia, a czasami pomoc miejscowego pełnomocnika.

Nie można więc przyjąć zasady, że skoro polski wyrok jest prawomocny i wykonalny w Polsce, będzie automatycznie podlegał egzekucji w każdym państwie świata. Trzeba najpierw ustalić właściwy reżim prawny dla konkretnego kraju.

Jakie dokumenty przygotować do egzekucji alimentów za granicą?

Dokładny zestaw załączników zależy od zastosowanego aktu prawnego i państwa wykonania. W sprawach unijnych rozporządzenie nr 4/2009 przewiduje standardowe formularze, między innymi formularze dotyczące uznania, stwierdzenia wykonalności lub wykonania orzeczenia oraz uzyskania lub zmiany orzeczenia. Przy egzekucji polskiego orzeczenia potrzebny może być również odpowiedni wyciąg z orzeczenia wystawiony przez sąd na formularzu przewidzianym w rozporządzeniu.

W procedurze wynikającej z Konwencji haskiej z 2007 r. znaczenie mają m.in. tekst orzeczenia, dokument potwierdzający jego wykonalność, a w określonych przypadkach także dowód prawidłowego zawiadomienia dłużnika o postępowaniu. Jeżeli dochodzone są zaległości, szczególnie ważny jest dokładny wykaz niezapłaconych rat.

Wykaz zaległości powinien być możliwie precyzyjny. Jeżeli zobowiązany płaci nieregularnie albo po terminie, trzeba rozróżnić miesiące zapłacone od tych, w których pozostała zaległość. Osobnym problemem są spóźnione alimenty – przy egzekucji międzynarodowej szczególnie ważne jest prawidłowe wykazanie, jakie raty rzeczywiście pozostały niezaspokojone.

Co dzieje się po przekazaniu wniosku za granicę?

Organ polski sprawdza dokumentację i przekazuje ją właściwemu organowi państwa wezwanego. Dalej sprawa podlega procedurze obowiązującej w tym państwie. Organ zagraniczny może zająć się uznaniem orzeczenia, skierować je do wykonania, wystąpić o uzupełnienie dokumentów albo przekazać sprawę właściwemu sądowi lub organowi egzekucyjnemu.

W procedurze unijnej organ centralny państwa wezwanego powinien w ciągu 30 dni od otrzymania wniosku potwierdzić jego wpływ oraz wskazać, jakie pierwsze czynności zostały albo zostaną podjęte. Następnie, w ciągu 60 dni od potwierdzenia wpływu, powinien przekazać informację o stanie sprawy. Nie są to jednak terminy, w których cała egzekucja musi się zakończyć.

Jeżeli potrzebne są dodatkowe dokumenty lub informacje, organ może zażądać ich uzupełnienia. W rozporządzeniu nr 4/2009 przewidziano również mechanizmy pozwalające organom współpracować przy ustalaniu adresu dłużnika oraz informacji dotyczących jego dochodu, pracodawcy, rachunków bankowych i – w zakresie koniecznym do egzekucji – majątku.

Brak dokładnego aktualnego adresu dłużnika nie musi więc automatycznie kończyć sprawy. We wniosku trzeba jednak podać wszystkie posiadane dane, które mogą pomóc w jego identyfikacji i odnalezieniu: ostatni adres, datę urodzenia, informacje o pracy, numer telefonu, nazwę pracodawcy czy inne znane dane.

Sposób zajęcia wynagrodzenia, rachunku bankowego, świadczeń lub innych składników majątku wynika już z prawa państwa wykonania. Również w razie zbiegu różnych długów znaczenie mają zasady obowiązujące przy egzekucji; szerzej omawiamy pierwszeństwo alimentów przy egzekucji.

Terminy, koszty i najczęstsze ryzyka

Nie warto odkładać wszczęcia procedury tylko dlatego, że dłużnik przebywa poza Polską. Zaległości trzeba analizować także pod kątem przedawnienia. W prawie polskim art. 137 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje co do zasady trzyletni termin przedawnienia roszczeń o świadczenia alimentacyjne, ale w konkretnej sprawie znaczenie mogą mieć przepisy o biegu, zawieszeniu lub przerwaniu przedawnienia oraz zasady wynikające z właściwego reżimu międzynarodowego i prawa państwa wykonania.

W sprawach prowadzonych za pośrednictwem organów centralnych nie należy też utożsamiać bezpłatnego przekazania wniosku z całkowitym brakiem jakichkolwiek możliwych kosztów. Rozporządzenie nr 4/2009 stanowi, że organy centralne zasadniczo nie pobierają od wnioskodawcy opłat za swoje usługi, poza szczególnymi wyjątkami. Dodatkowo w sprawach dotyczących alimentów wynikających ze stosunku rodzic–dziecko wobec osoby poniżej 21 lat rozporządzenie przewiduje szeroki dostęp do bezpłatnej pomocy prawnej przy wnioskach składanych za pośrednictwem organów centralnych. Podobne mechanizmy pomocy przewiduje Konwencja haska z 2007 r., przy czym zakres pomocy trzeba oceniać według rodzaju wniosku i zasad obowiązujących w państwie wezwanym.

Jednym z częstszych problemów jest także zmiana sytuacji rodzinnej już po wydaniu orzeczenia. Sam fakt, że zmieniło się miejsce pobytu dziecka, nie powinien być traktowany jako automatyczne uchylenie istniejącego tytułu alimentacyjnego. Jeżeli np. dziecko mieszka z ojcem, może powstać potrzeba zmiany wcześniejszego orzeczenia, ale dłużnik nie powinien zakładać, że może po prostu przestać wykonywać obowiązujący wyrok.

Wierzyciel powinien również dokumentować bezpośrednie płatności dokonywane po rozpoczęciu zagranicznej procedury. Jeżeli dłużnik wpłaci część zaległości bezpośrednio na rachunek wierzyciela, informację tę trzeba przekazać organowi prowadzącemu sprawę, aby egzekucja obejmowała rzeczywistą, aktualną należność.

Najczęstsze pytania o zagraniczną egzekucję alimentów

Czy polski komornik może zająć wynagrodzenie dłużnika pracującego za granicą?

Polski komornik nie prowadzi bezpośrednio egzekucji z wynagrodzenia, rachunku bankowego lub majątku znajdującego się pod jurysdykcją innego państwa. Trzeba doprowadzić do wykonania tytułu przez właściwy organ państwa, w którym znajduje się dłużnik lub jego majątek, korzystając z odpowiedniej procedury unijnej, konwencyjnej albo krajowej.

Czy muszę znać dokładny adres dłużnika za granicą?

Nie zawsze. Współpraca organów centralnych może obejmować pomoc w ustaleniu miejsca pobytu dłużnika. Trzeba jednak przekazać wszystkie posiadane informacje umożliwiające jego identyfikację, zwłaszcza ostatni znany adres, datę urodzenia, dane pracodawcy i inne informacje o miejscu pobytu lub pracy.

Czy można dochodzić alimentów za granicą, gdy nie mam jeszcze wyroku?

Tak, w określonych sytuacjach procedury międzynarodowe pozwalają wystąpić również o uzyskanie orzeczenia, gdy wcześniej nie zostało ono wydane. Trzeba wtedy prawidłowo ustalić rodzaj wniosku, jurysdykcję oraz dokumenty dotyczące dziecka, rodziców i ich sytuacji finansowej.

Czy Brexit uniemożliwił egzekucję polskich alimentów w Wielkiej Brytanii?

Nie. Zmieniła się natomiast podstawa prawna. W nowych sprawach zasadniczym instrumentem pomiędzy Polską a Wielką Brytanią jest Konwencja haska z 2007 r. W starszych sprawach rozpoczętych przed końcem okresu przejściowego mogą nadal mieć znaczenie przepisy rozporządzenia nr 4/2009 oraz Umowy o wystąpieniu Wielkiej Brytanii z UE.

Czy można egzekwować za granicą również bieżące alimenty, a nie tylko stare zaległości?

Co do zasady procedura może służyć nie tylko odzyskaniu zaległych rat, lecz także wykonywaniu bieżącego obowiązku wynikającego z orzeczenia. Zakres konkretnego wniosku powinien jasno wskazywać aktualną wysokość świadczenia, zaległości i otrzymane wpłaty.

Czy muszę osobiście jechać do państwa, w którym mieszka dłużnik?

W typowej sprawie prowadzonej za pośrednictwem organów centralnych nie ma potrzeby wyjazdu tylko po to, aby złożyć wniosek o uznanie i wykonanie orzeczenia. Konwencja haska wprost przewiduje, że fizyczna obecność dziecka lub wnioskodawcy nie jest wymagana w postępowaniu dotyczącym uznania i wykonania. W szczególnych sprawach mogą jednak pojawić się dodatkowe czynności wynikające z prawa państwa prowadzącego postępowanie.

Źródła

• Rozporządzenie Rady (WE) nr 4/2009 z 18 grudnia 2008 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń oraz współpracy w zakresie zobowiązań alimentacyjnych, w szczególności art. 17, 20, 41, 46 oraz 49–61.
• Konwencja o międzynarodowym dochodzeniu alimentów na rzecz dzieci i innych członków rodziny, sporządzona w Hadze 23 listopada 2007 r., w szczególności przepisy dotyczące współpracy organów centralnych oraz uznawania i wykonywania orzeczeń.
• Protokół haski z 23 listopada 2007 r. o prawie właściwym dla zobowiązań alimentacyjnych.
• Konwencja o dochodzeniu roszczeń alimentacyjnych za granicą, sporządzona w Nowym Jorku 20 czerwca 1956 r.
• Umowa o wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa z Unii Europejskiej, w szczególności przepisy przejściowe dotyczące rozporządzenia nr 4/2009.
• Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 137 § 1.
• Ministerstwo Sprawiedliwości – informacje dotyczące międzynarodowych postępowań alimentacyjnych, formularzy oraz sądów okręgowych przekazujących wnioski za granicę.
• Haska Konferencja Prawa Prywatnego Międzynarodowego – aktualne informacje o państwach-stronach Konwencji haskiej z 2007 r.