Alimenty przy opiece naprzemiennej – kiedy jedno z rodziców nadal płaci

W opiece naprzemiennej dziecko przebywa u każdego z rodziców w powtarzających się okresach, na przykład tydzień u matki i tydzień u ojca. Taki podział może ograniczać potrzebę przekazywania alimentów w pieniądzu, ponieważ oboje rodzice bezpośrednio ponoszą wydatki w czasie swojej opieki. Nie przesądza jednak, że ich udział w kosztach utrzymania dziecka jest równy.

Decydujące znaczenie ma nie sama liczba noclegów u każdego rodzica, lecz rzeczywisty rozkład wydatków, osobistych starań i możliwości finansowych. Dlatego w jednej sprawie sąd może nie zasądzić żadnych comiesięcznych płatności, a w innej – mimo opieki wykonywanej niemal po połowie – zobowiązać jednego z rodziców do regularnej dopłaty.

Alimenty przy opiece naprzemiennej – zakres problemu i najważniejsze rozróżnienia

Opieka naprzemienna i obowiązek alimentacyjny dotyczą dwóch powiązanych, ale odrębnych zagadnień. Pierwsze określa sposób sprawowania pieczy nad dzieckiem, drugie – sposób pokrywania kosztów jego utrzymania i wychowania. Orzeczenie, że dziecko będzie mieszkało naprzemiennie z obojgiem rodziców, nie jest równoznaczne ze stwierdzeniem, że każde z nich ponosi dokładnie połowę wszystkich kosztów.

W praktyce trzeba rozróżnić:

• czas faktycznie spędzany przez dziecko z każdym z rodziców,
• wydatki ponoszone podczas bieżącej opieki, takie jak wyżywienie, transport i rozrywka,
• koszty stałe, takie jak mieszkanie, szkoła, leczenie, zajęcia dodatkowe, telefon lub ubezpieczenie,
• możliwości zarobkowe i majątkowe każdego rodzica,
• osobiste starania związane z nauką, leczeniem, organizowaniem zajęć i codziennym wychowaniem dziecka.

Innym stanem faktycznym są alimenty gdy jedno dziecko mieszka z ojcem, a drugie z matką. W takim przypadku potrzeby i sytuację każdego dziecka ocenia się oddzielnie.

Nie należy również utożsamiać obowiązku alimentacyjnego z zakresem władzy rodzicielskiej. Także ojciec pozbawiony władzy rodzicielskiej co do zasady nadal jest zobowiązany do utrzymywania swojego dziecka. Ograniczenie lub pozbawienie władzy rodzicielskiej samo w sobie nie uchyla alimentów.

Kolejność osób zobowiązanych i przesłanki powstania obowiązku

Obowiązek utrzymywania dziecka obciąża oboje rodziców. Zgodnie z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice są zobowiązani do świadczeń alimentacyjnych wobec dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania.

Przy małoletnim dziecku obowiązek ten istnieje zatem niezależnie od tego, czy rodzice pozostają w małżeństwie, są po rozwodzie, żyją w rozłączeniu albo wykonują opiekę naprzemienną. Zmieniać się może sposób wykonania obowiązku: część świadczeń jest realizowana przez osobistą opiekę i bezpośrednie zakupy, a część może przybrać postać comiesięcznej płatności na rzecz dziecka.

Nie obowiązuje zasada, że każdy rodzic musi pokrywać dokładnie 50 procent kosztów. Udział rodziców powinien odpowiadać ich możliwościom oraz zakresowi osobistych starań. Szerzej czynniki wpływające na wysokość alimentów na dziecko omawia osobny poradnik.

Zakres potrzeb uprawnionego i możliwości zobowiązanego

Zgodnie z art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zakres alimentów zależy od usprawiedliwionych potrzeb dziecka oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości rodzica. Obie przesłanki są badane łącznie.

Usprawiedliwione potrzeby to nie tylko wydatki niezbędne do biologicznego przetrwania. Mogą obejmować również koszty edukacji, rozwoju, leczenia, wypoczynku i warunków mieszkaniowych odpowiednich do wieku, zdrowia oraz dotychczasowego poziomu życia dziecka.

Sąd nie musi przyjmować jako rozstrzygających aktualnie wykazywanych dochodów. Bada również, ile rodzic mógłby zarabiać przy wykorzystaniu swoich kwalifikacji, zdrowia i doświadczenia. Celowe przejście do gorzej płatnej pracy, rezygnacja z zatrudnienia albo ukrywanie części dochodów nie muszą prowadzić do obniżenia alimentów.

W opiece naprzemiennej szczególnego znaczenia nabiera zestawienie kosztów stałych i zmiennych. Sam argument, że każde z rodziców karmi dziecko przez połowę miesiąca, nie odpowiada jeszcze na pytanie, kto opłaca szkołę, lekarzy, ubrania sezonowe, wyjazdy, sprzęt sportowy albo większą część kosztów mieszkaniowych.

Osobiste starania, świadczenia rzeczowe i dobrowolne wpłaty

Obowiązek alimentacyjny może być wykonywany nie tylko przez przelewy. Zgodnie z art. 135 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego osobiste starania o utrzymanie i wychowanie dziecka również są formą wykonywania tego obowiązku.

Przy rzeczywiście równym podziale opieki oboje rodzice w znacznym zakresie realizują alimenty poprzez codzienną pieczę. Nie oznacza to jednak, że wartość ich świadczeń jest zawsze taka sama. Jeden rodzic może ponosić większe koszty mieszkaniowe, finansować terapię albo organizować większość wizyt lekarskich i zajęć szkolnych. Drugi może natomiast dysponować znacznie większymi możliwościami finansowymi.

Dobrowolne przelewy i zakupy mogą zostać uwzględnione, jeżeli da się wykazać, że służyły zaspokojeniu potrzeb dziecka i dotyczyły konkretnego okresu. W tytułach przelewów warto wskazywać miesiąc oraz przeznaczenie wpłaty. Zakup prezentu, telefonu lub wyjazdu wakacyjnego nie zawsze zastąpi ratę alimentacyjną określoną w wyroku.

Na zakres obowiązku alimentacyjnego nie wpływa świadczenie wychowawcze 800+ ani wskazane w art. 135 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego świadczenia rodzinne. Rodzic nie może więc automatycznie odjąć połowy albo całości świadczenia 800+ od należnej raty alimentów.

Porozumienie stron a konieczność uzyskania tytułu wykonawczego

Rodzice mogą uzgodnić, że każde z nich pokrywa bieżące wydatki podczas swojej opieki, a koszty stałe dzielą w określonych proporcjach. Mogą również ustalić comiesięczną dopłatę jednego rodzica albo przypisać poszczególne kategorie wydatków do konkretnej osoby.

Porozumienie powinno dokładnie określać:

• które wydatki są pokrywane indywidualnie przez każdego rodzica,
• jak dzielone są koszty szkoły, leczenia, zajęć, ubrań i wyjazdów,
• czy jedno z rodziców przekazuje stałą kwotę miesięczną,
• termin i sposób rozliczania wydatków nadzwyczajnych,
• zasady przedstawiania rachunków i potwierdzeń zapłaty,
• datę, od której nowe zasady mają obowiązywać.

Jeżeli wcześniej wydano wyrok zasądzający alimenty albo zawarto ugodę sądową, samo prywatne ustalenie rodziców nie usuwa automatycznie dotychczasowego tytułu. Rodzic uprawniony do działania w imieniu dziecka może nadal skierować go do egzekucji. Dlatego bezpiecznym rozwiązaniem jest zawarcie ugody przed sądem, zatwierdzenie ugody zawartej przed mediatorem albo uzyskanie wyroku zmieniającego wcześniejsze rozstrzygnięcie.

Rodzic nie może skutecznie zrzec się w imieniu małoletniego dziecka przyszłych alimentów, jeżeli prowadziłoby to do naruszenia jego usprawiedliwionych potrzeb. Każde porozumienie powinno przede wszystkim chronić interes dziecka, a nie jedynie upraszczać rozliczenia między dorosłymi.

Dokumenty i dowody właściwe dla analizowanej sytuacji

Jeżeli alimenty mają zostać ustalone po raz pierwszy poza sprawą rozwodową, pozew składa się co do zasady do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich. Małoletnie dziecko jest powodem reprezentowanym przez rodzica. Osoba dochodząca alimentów może skorzystać z właściwości sądu miejsca zamieszkania uprawnionego.

W trwającej sprawie rozwodowej o kosztach utrzymania wspólnego małoletniego dziecka rozstrzyga sąd okręgowy prowadzący rozwód. Jeżeli alimenty zostały już ustalone, ich podwyższenia, obniżenia albo uchylenia żąda się w odrębnym postępowaniu na podstawie art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W pozwie należy wskazać żądaną kwotę, termin płatności, datę, od której alimenty mają obowiązywać, i okoliczności uzasadniające żądanie. Można również złożyć wniosek o zabezpieczenie, czyli o ustalenie płatności na czas procesu. W sprawach alimentacyjnych podstawą zabezpieczenia jest uprawdopodobnienie roszczenia.

Strona dochodząca roszczeń alimentacyjnych jest ustawowo zwolniona z kosztów sądowych. Inaczej może wyglądać sytuacja rodzica, który jako powód żąda obniżenia albo uchylenia alimentów – powinien on sprawdzić obowiązek uiszczenia opłaty lub możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów.

Zmiana lub wygaśnięcie obowiązku po zmianie okoliczności

Na podstawie art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego można żądać zmiany wyroku lub umowy dotyczącej alimentów, jeżeli nastąpiła zmiana stosunków. Sąd porównuje sytuację istniejącą w czasie poprzedniego rozstrzygnięcia z sytuacją aktualną.

Istotną zmianą może być między innymi:

• rozpoczęcie rzeczywiście wykonywanej opieki naprzemiennej,
• znaczna zmiana liczby dni spędzanych przez dziecko u każdego rodzica,
• wzrost kosztów leczenia, edukacji lub zajęć dziecka,
• istotna i trwała zmiana możliwości zarobkowych rodzica,
• przejęcie większości kosztów stałych przez jednego z rodziców,
• usamodzielnienie się pełnoletniego dziecka.

Nie każda zmiana uzasadnia nowe rozstrzygnięcie. Krótkotrwały spadek dochodów, pojedynczy większy wydatek albo okazjonalna zamiana terminów opieki mogą być niewystarczające. Znaczenie ma trwałość zmiany oraz jej rzeczywisty wpływ na potrzeby dziecka i udział każdego rodzica w ich zaspokajaniu.

Rodzic zobowiązany nie powinien samodzielnie przerywać płatności tylko dlatego, że dziecko zaczęło częściej u niego przebywać. Dopóki obowiązuje wcześniejszy tytuł, zaległości mogą zostać skierowane do egzekucji. W pozwie o zmianę alimentów należy wskazać datę, od której żądana jest nowa wysokość, i przedstawić dowody potwierdzające, kiedy zmiana rzeczywiście nastąpiła.

Obowiązek alimentacyjny może występować również w innych relacjach rodzinnych, na przykład jako alimenty na ojca. Są to jednak odrębne przesłanki, których nie należy przenosić bezpośrednio na rozliczenia rodziców utrzymujących małoletnie dziecko.

Najczęstsze błędy i argumenty drugiej strony

• „Opieka jest po połowie, więc alimentów nie może być”. Równy czas opieki nie oznacza równych możliwości finansowych ani równego ponoszenia kosztów stałych.
• „Kupuję dziecku rzeczy, więc nie muszę płacić raty”. Dobrowolne zakupy nie zawsze zastępują świadczenie określone w wyroku, zwłaszcza gdy nie zostały uzgodnione z drugim rodzicem.
• „Moje wynagrodzenie jest niskie, więc nie mam możliwości płacenia”. Sąd może badać potencjalne możliwości zarobkowe, a nie wyłącznie dochód wykazany na ostatnim pasku wynagrodzenia.
• „Drugi rodzic otrzymuje 800+, więc powinien sam pokrywać wydatki”. Świadczenie wychowawcze nie obniża ustawowego zakresu obowiązku alimentacyjnego rodziców.
• „Koszty dziecka trzeba podzielić dokładnie na pół”. Udział rodziców powinien być proporcjonalny do ich możliwości oraz osobistych starań.
• „Wystarczy przedstawić miesięczną sumę bez dokumentów”. Szczegółowe zestawienie kosztów, dowody zapłaty i wyjaśnienie ich związku z potrzebami dziecka zwiększają wiarygodność żądania.
• „Nowy partner drugiego rodzica powinien utrzymywać dziecko”. Nowy partner rodzica nie zastępuje biologicznego rodzica w ustawowym obowiązku alimentacyjnym.
• „Skoro ustnie się zgodziliśmy, stary wyrok już nie obowiązuje”. Prywatne uzgodnienie nie usuwa automatycznie możliwości prowadzenia egzekucji na podstawie wcześniejszego tytułu.

FAQ

Czy przy opiece naprzemiennej 50 na 50 zawsze znosi się alimenty?

Nie. Równy czas opieki jest tylko jednym z ocenianych elementów. Alimenty mogą zostać zasądzone, jeżeli jeden rodzic ma znacznie większe możliwości finansowe albo drugi ponosi większą część kosztów stałych dziecka.

Czy sąd może zasądzić tylko niewielką dopłatę?

Tak. Przepisy nie przewidują minimalnej kwoty alimentów. Sąd może ustalić świadczenie odpowiadające konkretnej różnicy w udziale rodziców, jeżeli część potrzeb dziecka jest już zaspokajana bezpośrednio podczas opieki.

Czy świadczenie 800+ obniża alimenty?

Nie powinno być odliczane od alimentów. Artykuł 135 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wyłącza wpływ świadczenia wychowawczego na zakres obowiązku alimentacyjnego.

Czy można przestać płacić po ustnym uzgodnieniu opieki naprzemiennej?

Nie jest to bezpieczne, jeżeli nadal obowiązuje wyrok albo ugoda zasądzająca alimenty. Dotychczasowy tytuł może zostać skierowany do egzekucji. Należy doprowadzić do formalnej zmiany rozstrzygnięcia lub zawarcia odpowiedniej ugody.

Czy raty kredytu mieszkaniowego są kosztem utrzymania dziecka?

Sąd może uwzględnić uzasadniony udział dziecka w kosztach mieszkaniowych, ale nie musi zaliczyć całej raty kredytu do jego potrzeb. Znaczenie mają między innymi liczba domowników, powierzchnia mieszkania oraz rzeczywiste koszty zapewnienia dziecku odpowiednich warunków.

Co zrobić, gdy opieka jest naprzemienna tylko na papierze?

Należy dokumentować faktyczne pobyty dziecka, odbieranie go ze szkoły, wizyty lekarskie, wyjazdy i ponoszone wydatki. Sąd ocenia rzeczywisty sposób wykonywania opieki, a nie wyłącznie nazwę modelu wpisaną do porozumienia rodziców.

Czy można żądać zmiany alimentów od dnia rozpoczęcia opieki naprzemiennej?

W pozwie można wskazać konkretną datę, od której ma obowiązywać zmieniona kwota. Trzeba jednak wykazać, kiedy nastąpiła istotna zmiana sytuacji. Zwlekanie z pozwem jest ryzykowne, ponieważ wcześniejszy tytuł pozostaje wykonalny.

Czy w czasie procesu można uzyskać tymczasowe alimenty?

Tak. Można złożyć wniosek o zabezpieczenie roszczenia na czas postępowania. Należy uprawdopodobnić potrzeby dziecka, możliwości rodziców i proponowaną wysokość świadczenia.

Podsumowanie

Opieka naprzemienna może zmienić sposób wykonywania obowiązku alimentacyjnego, ale sama nie przesądza o braku alimentów. Trzeba porównać rzeczywisty czas opieki, stałe i bieżące koszty dziecka, osobiste starania rodziców oraz ich możliwości zarobkowe i majątkowe.

Przed podjęciem działań warto przygotować kalendarz pobytów dziecka, zestawienie wydatków oraz dokumenty dochodowe. Jeżeli istnieje wcześniejszy wyrok lub ugoda, nie należy samodzielnie wstrzymywać płatności. Bezpiecznym rozwiązaniem jest uzyskanie nowego orzeczenia albo ugody, która precyzyjnie określi przyszły podział kosztów.

Źródła

• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 58 oraz art. 133–138.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 32, art. 333 i art. 753.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 96 ust. 1 pkt 2.