Zażalenie na zabezpieczenie w sprawie rozwodowej

Zabezpieczenie w sprawie rozwodowej jest rozstrzygnięciem tymczasowym. Ma regulować sytuację stron na czas procesu, który może trwać wiele miesięcy, a niekiedy znacznie dłużej. W praktyce zabezpieczenie może dotyczyć między innymi alimentów na wspólne małoletnie dzieci, świadczeń pomiędzy małżonkami, wykonywania władzy rodzicielskiej, miejsca pobytu dziecka lub kontaktów z dzieckiem.

To, że postanowienie ma charakter tymczasowy, nie oznacza jednak, że jest nieistotne. Przeciwnie: jego skutki mogą być odczuwalne przez cały okres trwania procesu rozwodowego. Dlatego strona, która nie zgadza się z rozstrzygnięciem, powinna przede wszystkim ustalić datę rozpoczęcia biegu terminu do zaskarżenia oraz zdecydować, czy kwestionuje całe zabezpieczenie, czy tylko jego część.

Zażalenie na zabezpieczenie w sprawie rozwodowej — zakres problemu i najważniejsze rozróżnienia

Zgodnie z art. 741 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego na postanowienie sądu pierwszej instancji w przedmiocie zabezpieczenia przysługuje zażalenie. Dotyczy to zarówno sytuacji, gdy sąd udzielił zabezpieczenia, jak i sytuacji, gdy odmówił jego udzielenia albo uwzględnił wniosek tylko częściowo.

Trzeba odróżnić trzy różne sytuacje procesowe:

• zażalenie na nieprawomocne postanowienie — służy zakwestionowaniu rozstrzygnięcia, z którym strona nie zgadza się już w chwili jego wydania;
• wniosek o zmianę albo uchylenie prawomocnego zabezpieczenia — może złożyć obowiązany, jeżeli po udzieleniu zabezpieczenia odpadła albo zmieniła się jego przyczyna;
• nowy wniosek dotyczący zabezpieczenia — może być uzasadniony wtedy, gdy pojawiły się nowe okoliczności wymagające innego tymczasowego uregulowania sytuacji stron lub dzieci.

To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne. Zażalenie powinno przede wszystkim wykazywać błędy rozstrzygnięcia wydanego na podstawie materiału i okoliczności, które sąd brał lub powinien był brać pod uwagę. Jeżeli natomiast sytuacja zmieniła się dopiero później, właściwym instrumentem może być wniosek z art. 742 K.p.c., a nie próba przedstawiania późniejszych zdarzeń jako błędów pierwotnego postanowienia.

Właściwy sąd, opłata i podstawowe wymagania pisma

Jeżeli zabezpieczenie wydał sąd pierwszej instancji prowadzący sprawę rozwodową, zażalenie rozpoznaje sąd drugiej instancji. W praktyce pismo składa się do sądu, który wydał zaskarżone postanowienie, a sąd ten przedstawia zażalenie wraz z aktami sądowi właściwemu do jego rozpoznania.

Przykładowo, gdy sprawę rozwodową prowadzi sąd okręgowy i to on wydał postanowienie o zabezpieczeniu, zażalenie jest kierowane do właściwego sądu apelacyjnego za pośrednictwem sądu okręgowego prowadzącego sprawę. Należy zawsze posługiwać się sygnaturą postępowania rozwodowego.

Zażalenie powinno odpowiadać wymaganiom pisma procesowego, a ponadto — zgodnie z art. 394 § 3 K.p.c. — powinno zawierać:

• oznaczenie zaskarżonego postanowienia, w szczególności datę jego wydania i sygnaturę sprawy,
• wskazanie, czy postanowienie jest zaskarżane w całości, czy w określonej części,
• wniosek o zmianę albo uchylenie postanowienia,
• zwięzłe przedstawienie zarzutów,
• uzasadnienie zarzutów,
• w razie potrzeby wskazanie nowych faktów i dowodów oraz wyjaśnienie ich znaczenia dla rozstrzygnięcia.

W typowej sprawie rozwodowej opłata od pozwu o rozwód wynosi 600 zł. Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych przewiduje co do zasady pobranie od zażalenia jednej piątej właściwej opłaty, dlatego w typowej sytuacji opłata od zażalenia dotyczącego zabezpieczenia w sprawie rozwodowej wynosi 120 zł. Trzeba jednak sprawdzić przedmiot konkretnego rozstrzygnięcia oraz ewentualne ustawowe zwolnienie strony od kosztów. Jeżeli wcześniej uiszczono opłatę od wniosku o doręczenie postanowienia z uzasadnieniem, podlega ona zaliczeniu na poczet opłaty od środka zaskarżenia.

Wniosek o doręczenie postanowienia innego niż postanowienie co do istoty sprawy z uzasadnieniem podlega obecnie opłacie 30 zł. Jeżeli strona korzysta ze zwolnienia od kosztów sądowych albo przysługuje jej zwolnienie ustawowe, obowiązek zapłaty należy ocenić z uwzględnieniem tego zwolnienia.

Żądania zażalenia i stanowisko strony — co trzeba sformułować

W zażaleniu nie wystarczy napisać, że postanowienie jest niesprawiedliwe albo że strona się z nim nie zgadza. Sąd odwoławczy powinien otrzymać jasną informację, jaka część postanowienia jest kwestionowana i jak według skarżącego powinna zostać zmieniona.

Jeżeli przykładowo sąd zabezpieczył alimenty w wysokości 3000 zł miesięcznie, a obowiązany uważa za uzasadnioną kwotę 1800 zł, żądanie może zmierzać do zmiany postanowienia przez obniżenie zabezpieczenia do wskazanej kwoty. Jeżeli natomiast strona uważa, że wniosek o zabezpieczenie w ogóle nie powinien zostać uwzględniony, może domagać się odpowiedniej zmiany rozstrzygnięcia przez oddalenie wniosku.

W sprawach dotyczących dzieci żądanie powinno być równie precyzyjne. Jeżeli spór dotyczy kontaktów, samo stwierdzenie, że dotychczasowy harmonogram jest niekorzystny, ma niewielką wartość praktyczną. Lepiej wskazać konkretny sposób kontaktów, który zdaniem skarżącego odpowiada dobru dziecka i realnym możliwościom organizacyjnym rodziców.

Wnioski o zabezpieczenie na czas procesu

W czasie procesu rozwodowego właśnie sąd prowadzący rozwód rozstrzyga w postępowaniu zabezpieczającym między innymi kwestie alimentów pomiędzy małżonkami lub na rzecz wspólnych małoletnich dzieci, a także — w razie potrzeby — władzy rodzicielskiej i kontaktów z dziećmi. Wynika to w szczególności z art. 445 i art. 445¹ K.p.c.

Przy ocenie zwykłego wniosku o zabezpieczenie zastosowanie ma przede wszystkim art. 730¹ K.p.c., który wymaga uprawdopodobnienia roszczenia i interesu prawnego w zabezpieczeniu. Wyjątki wynikają z przepisów szczególnych. Przykładowo przy zabezpieczeniu alimentów art. 753 § 1 K.p.c. przewiduje, że podstawą zabezpieczenia jest jedynie uprawdopodobnienie istnienia roszczenia.

To rozróżnienie ma bezpośrednie znaczenie dla zarzutów. Nie należy mechanicznie zarzucać braku interesu prawnego w sprawie, w której przepis szczególny nie wymaga jego wykazania.

Wnioski dowodowe i załączniki

Do zażalenia warto dołączyć te dokumenty, które bezpośrednio podważają ustalenia będące podstawą zabezpieczenia. W zależności od jego przedmiotu mogą to być między innymi:

• zaświadczenia o dochodach i dokumenty dotyczące rzeczywistych źródeł utrzymania,
• zeznania podatkowe, zestawienia wynagrodzeń albo dokumenty działalności gospodarczej,
• rachunki i potwierdzenia kosztów utrzymania dziecka,
• dokumentacja dotycząca kosztów leczenia lub edukacji,
• harmonogram pracy lub inne dokumenty istotne dla organizacji kontaktów z dzieckiem,
• korespondencja pomiędzy rodzicami, jeżeli rzeczywiście dokumentuje okoliczności mające znaczenie dla zabezpieczenia.

Nie warto natomiast załączać dużej liczby dokumentów niezwiązanych bezpośrednio z zarzutami. Zażalenie powinno wykazywać konkretny błąd rozstrzygnięcia, a nie zastępować całą argumentację dotyczącą rozwodu.

Doręczenie pism, odpowiedź i skutki niestawiennictwa

Strona powinna w pierwszej kolejności dokładnie przeczytać pouczenie dołączone do postanowienia. Zasady doręczenia i uzasadnienia zależą między innymi od tego, czy postanowienie zostało wydane na posiedzeniu jawnym czy niejawnym oraz czy przepis szczególny nakazuje jego doręczenie z urzędu.

Zgodnie z art. 357 K.p.c. w przypadku zaskarżalnych postanowień uzasadnienie jest co do zasady sporządzane na żądanie strony zgłoszone w terminie tygodnia. W sprawie postanowienia wydanego na posiedzeniu niejawnym termin ten liczy się zasadniczo od jego doręczenia. Szczególne zasady mogą wynikać ze sposobu doręczenia konkretnego postanowienia, dlatego najbezpieczniej kierować się pouczeniem zawartym w otrzymanym orzeczeniu i nie odkładać czynności do ostatniego dnia.

Strona przeciwna może wnieść odpowiedź na zażalenie w terminie tygodnia liczonym zgodnie z art. 395 § 1¹ K.p.c. Odpowiedź powinna odnosić się do zarzutów zażalenia i wskazywać, dlaczego zaskarżone zabezpieczenie powinno pozostać w mocy albo ewentualnie zostać zmienione w innym zakresie.

Szerzej o tym, jak przygotować podstawowe stanowisko pozwanego w procesie i uporządkować twierdzenia, zarzuty oraz dowody, wyjaśnia artykuł odpowiedź na pozew rozwodowy.

Postępowanie zażaleniowe jest co do zasady rozpoznawane na posiedzeniu niejawnym. Oznacza to, że typową sytuacją nie jest wzywanie stron na rozprawę po to, aby osobiście przedstawiły argumenty dotyczące zażalenia. Dlatego argumentacja i dokumenty powinny znaleźć się w samym piśmie — nie należy zakładać, że braki będzie można później wyjaśnić ustnie przed sądem odwoławczym.

Rozpoznanie zażalenia, przesłuchanie stron i postępowanie dowodowe

Zgodnie z art. 397 § 1 K.p.c. zażalenie rozpoznaje się na posiedzeniu niejawnym. W postępowaniu zażaleniowym stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu apelacyjnym. Sąd analizuje więc przede wszystkim akta sprawy, treść zaskarżonego postanowienia, jego uzasadnienie, zarzuty zażalenia, odpowiedź drugiej strony oraz dopuszczalny materiał procesowy.

Nie jest to ponowne prowadzenie całej sprawy rozwodowej od początku. Jeżeli zabezpieczenie dotyczy alimentów, sąd nie rozstrzyga jeszcze definitywnie, jaka kwota będzie należna po zakończeniu procesu. Jeżeli zabezpieczenie dotyczy kontaktów albo władzy rodzicielskiej, postanowienie także nie przesądza automatycznie treści przyszłego wyroku rozwodowego.

Z tego powodu zarzuty powinny koncentrować się na tych ustaleniach, które rzeczywiście wpłynęły na tymczasowe rozstrzygnięcie. Argumentacja dotycząca winy za rozkład pożycia, jeżeli nie ma związku z przedmiotem zabezpieczenia, może być dla rozpoznania zażalenia nieistotna.

Ogólne zasady przebiegu właściwego procesu, przygotowania do przesłuchania i pytań sądu opisuje osobno poradnik dotyczący tego, jak wygląda rozprawa rozwodowa. Zażalenie na zabezpieczenie jest jednak odrębnym, węższym etapem postępowania.

Postanowienie po rozpoznaniu zażalenia, uzasadnienie i dalsze środki

Po rozpoznaniu zażalenia sąd może przede wszystkim pozostawić zaskarżone rozstrzygnięcie bez zmiany przez oddalenie zażalenia albo zmienić postanowienie w odpowiednim zakresie. Art. 741 § 3 K.p.c. ogranicza możliwość uchylenia zaskarżonego postanowienia — uchylenie może nastąpić tylko w przypadku nieważności postępowania.

W praktyce oznacza to, że skarżący powinien formułować przede wszystkim precyzyjne żądanie zmiany zabezpieczenia, jeżeli uważa, że można prawidłowo rozstrzygnąć sprawę na podstawie dostępnego materiału.

Postanowienie kończące postępowanie zażaleniowe podlega zasadom określonym w art. 397 § 2 K.p.c. W przypadkach wskazanych w tym przepisie pisemne uzasadnienie postanowienia sporządza się na wniosek strony. Trzeba zatem także po rozpoznaniu zażalenia uważnie przeczytać pouczenie dołączone do orzeczenia.

Jeżeli postanowienie o zabezpieczeniu stało się prawomocne, nie oznacza to, że musi obowiązywać w niezmienionej formie niezależnie od późniejszych zdarzeń. Zgodnie z art. 742 § 1 K.p.c. obowiązany może w każdym czasie żądać uchylenia lub zmiany prawomocnego postanowienia o zabezpieczeniu, jeżeli odpadła albo zmieniła się przyczyna zabezpieczenia.

Terminy, koszty i możliwe zakończenia sprawy

Najważniejszy termin przy zażaleniu wynosi co do zasady jeden tydzień. Zgodnie z art. 394 § 2 K.p.c. termin do wniesienia zażalenia wynosi tydzień od dnia doręczenia postanowienia z uzasadnieniem, również wtedy, gdy uzasadnienie zostało doręczone z urzędu. Jeżeli sąd zgodnie z przepisami odstąpił od uzasadnienia, termin jest liczony od ogłoszenia postanowienia, a gdy podlegało ono doręczeniu — od jego doręczenia.

W praktyce trzeba jednak pamiętać o wcześniejszym terminie związanym z uzasadnieniem. Wniosek o doręczenie zaskarżalnego postanowienia z uzasadnieniem należy co do zasady złożyć w terminie tygodniowym wynikającym z art. 357 K.p.c. Jeżeli użytkownik otrzymał już postanowienie, powinien więc ustalić nie tylko datę jego wydania, lecz przede wszystkim datę ogłoszenia lub doręczenia i treść pouczenia.

Samo wniesienie zażalenia nie powoduje jako zasada automatycznego wstrzymania wykonania zaskarżonego postanowienia. Art. 396 K.p.c. pozwala jednak sądowi wstrzymać jego wykonanie do czasu rozpoznania zażalenia. Jeżeli dalsze wykonywanie zabezpieczenia może wywołać istotne skutki, w zażaleniu można zatem rozważyć sformułowanie odpowiedniego wniosku wraz z uzasadnieniem.

Inna zasada wynika z art. 742 § 3 K.p.c. dla zażalenia na postanowienie uchylające lub zmieniające wcześniejsze postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia — takie zażalenie w przypadkach objętych tym przepisem wstrzymuje wykonanie postanowienia.

Przy typowej opłacie 600 zł od pozwu rozwodowego jedna piąta tej opłaty wynosi 120 zł. Jeżeli jednak konkretne zażalenie podlega zwolnieniu albo wysokość opłaty wynika ze szczególnej regulacji, należy zastosować tę regulację. Brak wymaganej opłaty może prowadzić do konsekwencji procesowych, dlatego nie należy automatycznie przyjmować kwoty bez sprawdzenia pouczenia i charakteru zaskarżonego rozstrzygnięcia.

Najczęstsze błędy i argumenty drugiej strony

Do najczęstszych problemów przy sporządzaniu zażalenia należą:

• przekroczenie terminu — nawet bardzo dobre merytorycznie zażalenie wniesione po terminie może zostać odrzucone;
• brak konkretnego żądania — sąd powinien wiedzieć, w jaki sposób skarżący chce zmienić postanowienie;
• ogólne zarzuty bez powiązania z materiałem sprawy — samo twierdzenie o niesprawiedliwości zabezpieczenia nie zastępuje argumentacji procesowej;
• przenoszenie sporu o rozwód do postępowania zabezpieczającego — fakty dotyczące winy czy całej historii małżeństwa mają znaczenie tylko wtedy, gdy pozostają w związku z konkretnym przedmiotem zabezpieczenia;
• pominięcie szczególnej podstawy prawnej — przykładowo przy alimentach nie należy budować zarzutu na braku interesu prawnego, skoro art. 753 § 1 K.p.c. przewiduje szczególne przesłanki zabezpieczenia;
• brak dowodów dotyczących kwestionowanych ustaleń — zwłaszcza w sprawach alimentacyjnych konieczne jest zestawienie konkretnych dochodów, kosztów i potrzeb;
• traktowanie nowych okoliczności jak błędu sądu — jeżeli sytuacja zmieniła się dopiero po wydaniu postanowienia, właściwy może być wniosek o zmianę zabezpieczenia.

Druga strona może natomiast argumentować, że zabezpieczenie prawidłowo odpowiada materiałowi znajdującemu się w aktach, przedstawione w zażaleniu twierdzenia są nieudokumentowane, proponowana zmiana nie zapewnia odpowiedniej ochrony na czas procesu albo nowe fakty w rzeczywistości powstały dopiero po wydaniu postanowienia.

W sprawie o rozwód należy też zachować właściwe proporcje między zażaleniem a stanowiskiem dotyczącym samego procesu. Sposób wniesienia powództwa, żądania główne i podstawowe etapy postępowania szerzej omawia osobny poradnik pozew o rozwód. Zażalenie na zabezpieczenie powinno pozostać pismem skoncentrowanym na tymczasowym rozstrzygnięciu.

FAQ

Czy na każde zabezpieczenie w sprawie rozwodowej można złożyć zażalenie?

Na postanowienie sądu pierwszej instancji w przedmiocie zabezpieczenia przysługuje zażalenie na podstawie art. 741 § 1 K.p.c. Zakres dopuszczalnego zaskarżenia trzeba jednak ustalać na podstawie konkretnej treści postanowienia i pouczenia sądu.

Ile mam czasu na zażalenie na zabezpieczenie?

Termin wynosi co do zasady tydzień od doręczenia postanowienia z uzasadnieniem. Jeżeli konieczne jest wcześniejsze złożenie wniosku o uzasadnienie, również na tę czynność obowiązuje tygodniowy termin. Zawsze należy sprawdzić pouczenie zawarte w otrzymanym postanowieniu.

Gdzie składa się zażalenie na zabezpieczenie wydane przez sąd okręgowy?

Zażalenie rozpoznaje właściwy sąd drugiej instancji, natomiast pismo składa się do sądu, który wydał zaskarżone postanowienie. Ten sąd przekazuje je wraz z aktami sądowi właściwemu do rozpoznania.

Czy zażalenie wstrzymuje płacenie alimentów zabezpieczonych przez sąd?

Nie należy zakładać, że samo wniesienie zażalenia automatycznie wstrzymuje wykonanie postanowienia. Zaskarżone zabezpieczenie może nadal podlegać wykonaniu. Sąd może jednak na podstawie art. 396 K.p.c. wstrzymać wykonanie zaskarżonego postanowienia do czasu rozstrzygnięcia zażalenia.

Czy w zażaleniu mogę przedstawić nowe dokumenty?

Tak, w razie potrzeby można wskazać nowe fakty i dowody. Powinny one jednak mieć znaczenie dla oceny zabezpieczenia, a ich przedstawienie należy powiązać z konkretnymi zarzutami. Jeżeli dokument dotyczy zdarzenia, które nastąpiło dopiero po wydaniu postanowienia, trzeba dodatkowo rozważyć, czy właściwszy nie będzie wniosek o zmianę zabezpieczenia.

Czy po przegranym zażaleniu można ponownie zmienić zabezpieczenie?

Tak, jeżeli później odpadnie albo zmieni się przyczyna zabezpieczenia. Art. 742 § 1 K.p.c. pozwala obowiązanemu w każdym czasie żądać uchylenia lub zmiany prawomocnego postanowienia o zabezpieczeniu, gdy zachodzą przesłanki wskazane w tym przepisie.

Czy sąd wyznaczy rozprawę w sprawie mojego zażalenia?

Co do zasady nie. Art. 397 § 1 K.p.c. przewiduje rozpoznawanie zażalenia na posiedzeniu niejawnym. Z tego powodu najważniejsze argumenty, zarzuty i dowody należy przedstawić już w piśmie.

Ile kosztuje zażalenie na zabezpieczenie w sprawie rozwodowej?

Przy standardowej opłacie 600 zł od pozwu rozwodowego jedna piąta opłaty wynosi 120 zł. Konkretna sytuacja może jednak podlegać zwolnieniu z kosztów albo szczególnej regulacji. Opłata uiszczona od wniosku o doręczenie postanowienia z uzasadnieniem jest zaliczana na poczet opłaty od środka zaskarżenia.

Podsumowanie

Osoba, która nie zgadza się z zabezpieczeniem wydanym w toku rozwodu, powinna najpierw ustalić datę rozpoczęcia biegu terminu i sprawdzić pouczenie sądu. Następnie trzeba precyzyjnie określić zakres zaskarżenia, wskazać oczekiwaną zmianę postanowienia i powiązać każdy zarzut z konkretnymi faktami lub dowodami.

Nie należy mylić zażalenia z wnioskiem o późniejszą zmianę prawomocnego zabezpieczenia. Zażalenie służy kontroli wydanego postanowienia, natomiast art. 742 K.p.c. pozwala reagować na zmianę okoliczności już po jego uprawomocnieniu. Jeżeli zabezpieczenie wywołuje natychmiastowe, poważne skutki, warto także ocenić zasadność wniosku o wstrzymanie jego wykonania do czasu rozpoznania zażalenia.

Źródła

• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 357, art. 394–397, art. 445, art. 445¹, art. 730–742, art. 753 i art. 755.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 19, art. 20, art. 25b i art. 26.