Ugoda w sprawie o podział majątku co zabezpieczyć przed podpisaniem

Ugoda może szybko zakończyć wieloletni spór, ale tylko wtedy, gdy jej treść odpowiada rzeczywistemu składowi majątku i przewiduje wykonanie wszystkich obowiązków. Największe ryzyko pojawia się wtedy, gdy strony uzgadniają jedynie ogólny wynik podziału, a szczegóły pozostawiają do późniejszego ustalenia.

Podział majątku jest dopuszczalny po ustaniu wspólności majątkowej, na przykład wskutek rozwodu, ustanowienia rozdzielności majątkowej albo zawarcia odpowiedniej umowy majątkowej. W czasie trwania wspólności ustawowej małżonek nie może żądać podziału majątku wspólnego ani rozporządzać udziałem, który przypadłby mu po ustaniu wspólności.

Ugoda w sprawie o podział majątku — zakres problemu i najważniejsze rozróżnienia

Przed podpisaniem trzeba ustalić, czy strony zamierzają dokonać pełnego podziału całego majątku, czy jedynie podziału częściowego. To rozróżnienie wpływa na możliwość późniejszego dochodzenia praw do pominiętych składników. Jeżeli ugoda ma być częściowa, należy wskazać to wprost oraz wymienić składniki i roszczenia, które pozostają poza porozumieniem.

Trzeba też odróżnić składniki majątku od wzajemnych rozliczeń. Mieszkanie, samochód, środki na rachunku, udziały w spółce lub wyposażenie przedsiębiorstwa są składnikami majątku. Osobną kategorię stanowią spłaty, dopłaty, nakłady z majątku osobistego na wspólny, wydatki z majątku wspólnego na majątek osobisty, pobrane pożytki, korzystanie z rzeczy przez jedną stronę oraz koszty ponoszone po ustaniu wspólności.

Ugoda powinna przesądzać co najmniej:

• jaka data jest przyjmowana jako data ustania wspólności majątkowej,
• które składniki należały do majątku wspólnego,
• jaką wartość przyjęto dla każdego składnika i na jaki dzień,
• komu przypada dany składnik oraz kiedy ma zostać wydany,
• czy występuje spłata lub dopłata, w jakiej kwocie i terminie,
• jak rozliczane są nakłady, wydatki, raty kredytu, czynsze, podatki i inne ciężary,
• czy ugoda wyczerpuje wszystkie roszczenia, czy tylko wskazany ich zakres.

Ogólne zasady tego, co może należeć się byłym małżonkom, omawia osobny poradnik o podziale majątku po rozwodzie i separacji. Jeżeli podział miałby zostać przeprowadzony już w wyroku rozwodowym, znaczenie ma natomiast to, czy nie spowoduje nadmiernej zwłoki; szerzej opisujemy podział majątku przy rozwodzie.

Właściwy sąd, tryb umowny i tryb sądowy

Sprawę o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności rozpoznaje co do zasady sąd rejonowy w postępowaniu nieprocesowym. Właściwy miejscowo jest sąd miejsca położenia majątku, a gdy wspólność ustała wskutek śmierci jednego z małżonków — sąd spadku. Wartość majątku nie przenosi takiej sprawy automatycznie do sądu okręgowego.

Jeżeli strony są zgodne, nie muszą wszczynać wieloletniego postępowania. Mogą dokonać podziału umownie. Forma umowy zależy jednak od składników. Gdy podział obejmuje nieruchomość, przeniesienie własności wymaga aktu notarialnego. Prywatna umowa pisemna może dokumentować ustalenia, ale nie zastąpi aktu notarialnego potrzebnego do przeniesienia własności nieruchomości.

W sprawie już prowadzonej przed sądem strony mogą zawrzeć ugodę sądową. Mogą też skorzystać z mediacji, a ugoda zawarta przed mediatorem po zatwierdzeniu przez sąd uzyskuje moc prawną ugody sądowej. Sam fakt podpisania ugody nie oznacza jednak, że każde jej postanowienie będzie łatwe do wykonania. Obowiązek zapłaty, wydania rzeczy albo opróżnienia lokalu musi być opisany na tyle precyzyjnie, aby dało się ustalić, kto, co i kiedy ma zrobić.

Przy zgodnym stanowisku stron praktyczne znaczenie ma także niższa opłata od wniosku. Opłata od wniosku o podział majątku wynosi 1000 zł, a gdy wniosek zawiera zgodny projekt podziału — 300 zł. Niezależnie od tej opłaty mogą pojawić się koszty opinii biegłego, dokumentów, wpisów w księdze wieczystej oraz czynności notarialnych.

Wniosek — skład majątku, wartości, żądany sposób podziału i rozliczenia

Jeżeli nie udało się zawrzeć umowy, wniosek do sądu powinien obejmować cały majątek, który ma zostać podzielony. Trzeba wskazać uczestnika postępowania, datę i sposób ustania wspólności, dokładnie opisać składniki, podać proponowane wartości oraz przedstawić żądany sposób podziału.

W odniesieniu do nieruchomości należy podać adres, numer księgi wieczystej, dane ewidencyjne i tytuł nabycia. Dla pojazdu przydatne są marka, model, rok, numer rejestracyjny i VIN. Przy rachunkach bankowych trzeba wskazać bank, numer rachunku oraz okres, którego dotyczą żądane informacje. Udziały w spółkach, papiery wartościowe, wierzytelności, środki zgromadzone w produktach finansowych oraz składniki przedsiębiorstwa wymagają opisu pozwalającego je jednoznacznie zidentyfikować.

Wniosek powinien także wskazywać, czy strona domaga się ustalenia nierównych udziałów, rozliczenia nakładów i wydatków, zwrotu określonych kwot albo uwzględnienia korzyści pobranych wyłącznie przez drugiego małżonka. Samo stwierdzenie, że jedna strona „więcej zapłaciła”, zwykle nie wystarczy. Trzeba wskazać konkretne kwoty, źródło środków, daty i dowody.

Wniosek o zabezpieczenie i zakaz rozporządzania

Jeżeli istnieje realne ryzyko sprzedaży, darowizny, obciążenia albo ukrycia składnika przed zakończeniem sprawy, można rozważyć wniosek o zabezpieczenie. Trzeba uprawdopodobnić roszczenie oraz interes prawny, czyli wykazać, że bez zabezpieczenia wykonanie przyszłego rozstrzygnięcia może być utrudnione albo cel postępowania nie zostanie osiągnięty.

W zależności od sytuacji można żądać między innymi zakazu zbywania określonego składnika lub prawa, zakazu jego obciążania, wpisania ostrzeżenia w księdze wieczystej albo właściwym rejestrze, a także czasowego unormowania sposobu korzystania z rzeczy. Wniosek powinien wskazywać konkretny składnik i proponowany sposób zabezpieczenia. Ogólne żądanie „zabezpieczenia całego majątku” bez opisu ryzyka może być niewystarczające.

Ugoda albo umowa notarialna

Projekt ugody warto przygotować dopiero po zestawieniu dokumentów i wartości. Gdy w skład majątku wchodzi nieruchomość, praktyczne zasady zawarcia umowy opisuje artykuł o podziale majątku po rozwodzie u notariusza. Przy prostym i zgodnym stanie faktycznym umowa może być najszybszym rozwiązaniem; więcej informacji zawiera poradnik, jak najszybciej przeprowadzić podział majątku.

W samej ugodzie nie powinno zabraknąć dokładnego oznaczenia stron, podstawy ustania wspólności, listy składników, ich wartości, sposobu przyznania oraz rozliczeń. Przy odroczonej spłacie trzeba wskazać rachunek do zapłaty, terminy poszczególnych rat, odsetki za opóźnienie, warunki natychmiastowej wymagalności pozostałych rat oraz sposób zabezpieczenia.

Jeżeli ugoda jest zawierana w formie aktu notarialnego, można rozważyć oświadczenie dłużnika o poddaniu się egzekucji na podstawie art. 777 Kodeksu postępowania cywilnego. Prawidłowo sporządzony zapis może pozwolić wierzycielowi dochodzić spłaty bez wcześniejszego procesu o zapłatę, po uzyskaniu klauzuli wykonalności. Zakres, kwota, termin i zdarzenie uruchamiające egzekucję muszą jednak zostać opisane zgodnie z wymaganiami ustawy.

Dokumenty własności, salda, rachunki i inne dowody

Bez dokumentów trudno ocenić, czy proponowana ugoda jest kompletna. Przed podpisaniem warto zestawić dokumenty potwierdzające nabycie składników, ich aktualny stan prawny, zadłużenie oraz wartość. W praktyce szczególne znaczenie mają akty notarialne, odpisy ksiąg wieczystych, umowy kredytowe i aneksy, zaświadczenia bankowe, dokumenty pojazdów, umowy spółek, dokumentacja księgowa oraz potwierdzenia przelewów.

Stan rachunku należy badać nie tylko na dzień rozmów ugodowych. Często potrzebne są historie operacji obejmujące okres przed i po ustaniu wspólności, aby ustalić, czy środki zostały wypłacone, przeniesione albo przeznaczone na wspólne zobowiązania. Przy działalności gospodarczej sama wartość środków trwałych nie musi oddawać wartości całego przedsiębiorstwa. Znaczenie mogą mieć należności, zobowiązania, zapasy, umowy, marka oraz zdolność do generowania dochodu.

Warto również ustalić, czy druga strona posiadała pełnomocnictwa do rachunków, dostęp do rachunków maklerskich, portfeli cyfrowych, programów oszczędnościowych lub dokumentacji przedsiębiorstwa. Brak wiedzy o jednym istotnym składniku może całkowicie zmienić bilans ugody.

Biegły, data wyceny i spór o wartość składników

Strony mogą przyjąć uzgodnione wartości bez powoływania biegłego. Powinny jednak wiedzieć, co dokładnie wyceniają. Przy nieruchomości trzeba uwzględnić jej stan, lokalizację, powierzchnię, prawa osób trzecich i obciążenia. Przy przedsiębiorstwie konieczne może być rozróżnienie wartości składników od wartości całego zorganizowanego zespołu majątkowego.

W postępowaniu sądowym skład majątku ustala się zasadniczo według chwili ustania wspólności, natomiast wartość składników jest określana według cen aktualnych na czas dokonywania podziału, z uwzględnieniem ich stanu z relewantnej daty. W ugodzie strony mogą uzgodnić inną metodę, lecz powinny opisać ją jasno, aby później nie powstał spór, czy przyjęta kwota była ceną rynkową, wartością netto po odjęciu obciążeń czy jedynie wartością orientacyjną.

Jeżeli wyceny stron znacząco się różnią, rozsądne może być zamówienie wspólnej opinii rzeczoznawcy lub wskazanie mechanizmu ustalenia wartości. Można przykładowo przyjąć średnią z dwóch operatów albo przewidzieć trzecią wycenę rozstrzygającą. Należy wskazać, kto wybiera eksperta, kto ponosi koszt i jak długo wycena zachowuje aktualność.

Nie należy automatycznie odejmować całego salda kredytu hipotecznego od wartości nieruchomości bez sprawdzenia skutków takiego zabiegu. Kredyt jest zobowiązaniem wynikającym z umowy z bankiem, a hipoteka jest zabezpieczeniem na nieruchomości. Sposób uwzględnienia zadłużenia w rozliczeniach małżonków zależy od treści ugody, stanowiska banku i całego stanu faktycznego.

Postanowienie, spłaty, koszty i wykonanie rozstrzygnięcia

Jeżeli nie dojdzie do ugody, sąd może przyznać składnik jednemu z byłych małżonków z obowiązkiem spłaty drugiego, zarządzić podział fizyczny, a w określonych przypadkach sprzedaż. Sąd określa wysokość spłaty, termin i warunki jej uiszczenia, a przy rozłożeniu świadczenia na raty może ustalić odsetki oraz zabezpieczenie. Zgodnie z przepisami o zniesieniu współwłasności łączny okres rat ustalonych przez sąd nie może przekraczać dziesięciu lat.

W ugodzie strony mogą swobodniej ułożyć harmonogram, ale nie powinny pozostawiać go w formie „spłata nastąpi po sprzedaży mieszkania” bez terminu końcowego i reguł sprzedaży. Trzeba określić cenę minimalną, sposób wyboru pośrednika, obowiązki informacyjne, termin wystawienia oferty, rozliczenie kosztów oraz to, co stanie się, gdy do sprzedaży nie dojdzie.

Przy kredycie hipotecznym należy oddzielić wewnętrzne rozliczenie małżonków od odpowiedzialności wobec banku. Ugoda, w której jeden małżonek zobowiązuje się sam spłacać kredyt, nie zmienia automatycznie umowy kredytowej. Dopóki bank nie podpisze aneksu zwalniającego drugiego kredytobiorcę, może on nadal odpowiadać za zadłużenie. W ugodzie można przewidzieć obowiązek uzyskania zgody banku, termin na refinansowanie, regres za raty zapłacone przez drugą stronę oraz dodatkowe zabezpieczenie, ale nie można jednostronnie narzucić bankowi zwolnienia z długu.

Ugoda powinna także określać chwilę przejścia posiadania i ciężarów. W przypadku mieszkania warto wskazać termin wydania kluczy, stan liczników, rozliczenie czynszu, mediów, podatku od nieruchomości, ubezpieczenia i opłat wspólnotowych. Przy samochodzie trzeba rozstrzygnąć wydanie dokumentów, kluczyków, polis, wyposażenia i obowiązek zgłoszenia zmian.

Ugoda sądowa oraz prawomocne postanowienie mogą stanowić podstawę egzekucji po uzyskaniu wymaganej klauzuli wykonalności. Umowa prywatna bez odpowiedniego tytułu egzekucyjnego może natomiast wymagać wcześniejszego procesu o zapłatę lub wydanie rzeczy. Dlatego mechanizm wykonania powinien być analizowany już na etapie redagowania porozumienia.

Najczęstsze błędy i argumenty drugiej strony

„Wystarczy wpisać, że dzielimy majątek po połowie”. Taki zapis nie określa, jakie składniki istnieją, jaka jest ich wartość ani kto je otrzymuje. Nie rozstrzyga również spłat i nakładów.

„Kredyt przejmuje osoba, która dostaje mieszkanie”. Między małżonkami można tak ustalić, lecz bez zgody banku nie musi to zwolnić drugiego współkredytobiorcy z odpowiedzialności.

„Nie ma potrzeby wpisywać nakładów, bo wszystko jest już rozliczone”. Jeżeli rzeczywiście ma nastąpić pełne rozliczenie, ugoda powinna wskazać, jakie roszczenia objęto i na jakich zasadach. Ogólna klauzula może mieć znacznie szerszy skutek, niż zakłada podpisujący.

„Wartość z dnia rozwodu jest jedyną prawidłową”. Przy wycenie trzeba odróżnić datę ustalenia składu i stanu majątku od daty cen. W wieloletnim sporze różnica może być bardzo duża.

„Skoro samochód jest zarejestrowany na mnie, jest tylko mój”. Wpis w dowodzie rejestracyjnym nie przesądza samodzielnie o przynależności do majątku osobistego. Znaczenie mają data, źródło finansowania i podstawa nabycia.

„Darowizna od rodziców zawsze była wspólna”. Przedmioty nabyte przez dziedziczenie lub darowiznę co do zasady należą do majątku osobistego, chyba że darczyńca lub spadkodawca postanowił inaczej. Trzeba sprawdzić treść umowy, przelewu i oświadczeń.

„Podpiszmy teraz, szczegóły dopiszemy później”. Jeżeli ugoda zawiera szerokie zrzeczenie się roszczeń, późniejsze dopisanie szczegółów może wymagać zgody obu stron, której już nie będzie. Brak terminu lub sposobu wykonania zwiększa ryzyko kolejnego sporu.

„Notariusz albo sąd sprawdzi, czy ekonomicznie mi się to opłaca”. Notariusz czuwa nad zgodnością czynności z prawem, a sąd nie powinien zatwierdzić ugody sprzecznej z prawem lub zasadami współżycia społecznego. Nie zastępuje to jednak własnej analizy wartości, ryzyka kredytowego i skutków zrzeczenia się roszczeń.

FAQ

Czy po podpisaniu ugody można po prostu z niej zrezygnować?

Co do zasady nie. Ugoda jest wiążącą czynnością prawną, a ugoda sądowa dodatkowo kończy postępowanie w objętym nią zakresie. Jej podważenie wymaga konkretnej podstawy prawnej, na przykład istotnej wady oświadczenia woli albo sprzeczności z prawem. Samo późniejsze uznanie, że warunki były niekorzystne, zwykle nie wystarczy.

Czy można zawrzeć ugodę tylko co do mieszkania?

Tak, możliwy jest częściowy podział majątku. Dokument powinien jednak dokładnie wskazywać, że obejmuje tylko określony składnik oraz że pozostałe składniki i roszczenia nie zostały rozliczone. Należy unikać ogólnej klauzuli o braku wszelkich dalszych roszczeń, jeżeli inne kwestie mają pozostać otwarte.

Czy notariusz jest zawsze potrzebny?

Nie. Jest potrzebny przede wszystkim wtedy, gdy umowny podział wymaga szczególnej formy, zwłaszcza gdy dochodzi do przeniesienia własności nieruchomości. Przy samych ruchomościach lub środkach pieniężnych forma zależy od rodzaju prawa, ale dla bezpieczeństwa ugoda powinna być co najmniej utrwalona na piśmie.

Czy sąd lub notariusz ustali prawidłową wartość majątku?

Notariusz nie prowadzi postępowania dowodowego i nie zastępuje rzeczoznawcy. Sąd może powołać biegłego, jeżeli wartość jest sporna i wymaga wiadomości specjalnych. Przy zgodnej ugodzie strony mogą przyjąć własne wartości, dlatego powinny wcześniej sprawdzić ich podstawę i aktualność.

Czy w podziale majątku dzieli się również kredyty?

Sądowy podział dotyczy przede wszystkim aktywów i rozliczeń między małżonkami, a nie zmiany stron umowy kredytowej. Ustalenie, że jedna osoba będzie spłacała kredyt, nie wiąże banku bez jego zgody. Zwolnienie współkredytobiorcy wymaga decyzji banku i odpowiedniej zmiany umowy.

Jak zabezpieczyć spłatę płatną za kilka lat?

Należy wskazać dokładną kwotę, terminy, rachunek, odsetki i skutek opóźnienia. Można rozważyć hipotekę, poręczenie, inne zabezpieczenie rzeczowe albo oświadczenie o poddaniu się egzekucji w akcie notarialnym. Rodzaj zabezpieczenia trzeba dostosować do wartości spłaty i majątku dłużnika.

Czy roszczenie o sam podział majątku się przedawnia?

Żądanie podziału majątku wspólnego co do zasady nie ulega przedawnieniu. Nie oznacza to jednak, że bezterminowe są wszystkie roszczenia dodatkowe, na przykład dotyczące określonych płatności, korzystania z rzeczy lub rozliczeń. Ich ocenę trzeba przeprowadzić osobno, z uwzględnieniem rodzaju roszczenia i dat jego wymagalności.

Co zrobić, gdy przed podpisaniem ugody druga strona chce sprzedać składnik majątku?

Należy zabezpieczyć dokumenty i rozważyć niezwłoczne wystąpienie do sądu z wnioskiem o podział oraz zabezpieczenie, wskazując konkretny składnik i ryzyko. Możliwy sposób ochrony zależy od rodzaju prawa, stanu rejestrów i tego, czy wspólność już ustała.

Podsumowanie

Bezpieczna ugoda o podział majątku powinna być wynikiem sprawdzenia dokumentów, aktualnych wartości i zobowiązań, a nie tylko kompromisem co do tego, kto zatrzyma najważniejszy składnik. Przed podpisaniem trzeba rozdzielić własność majątku od odpowiedzialności za kredyt, określić spłaty i ich zabezpieczenie, rozliczyć nakłady oraz świadomie zdecydować, czy ugoda jest pełna, czy częściowa.

Jeżeli projekt zawiera ogólne zrzeczenie się wszystkich roszczeń, odroczoną spłatę bez zabezpieczenia albo przejęcie kredytu bez zgody banku, wymaga szczególnie dokładnej analizy. Po podpisaniu poprawienie niekorzystnych postanowień najczęściej będzie możliwe tylko za zgodą drugiej strony albo po wykazaniu ustawowej podstawy do podważenia ugody.

Źródła

• Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 35, art. 43 oraz art. 45–46.
• Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 566–567, art. 618, art. 684, art. 688, art. 730–730¹, art. 755 i art. 777.
• Kodeks cywilny, w szczególności art. 158, art. 210–212 i art. 220.
• Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 38 i art. 43.