Indywidualne Porady Prawne

Masz problem z podziałem majątku?
Opisz swój problem i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Podział majątku a udziały w spółce cywilnej

Autor: Tomasz Krupiński • Opublikowane: 2016-04-29

Moje małżeństwo zostało zawarte 10 lat temu i cały ten czas łączyła nas z żoną wspólność majątkowa, rozwód nie został jeszcze orzeczony. Sześć lat temu wraz z siostrą założyłem spółkę cywilną. Żona nie była jej wspólnikiem. Przy zawieraniu umowy spółki jedynym moim wkładem była praca i kreatywność (brak wkładów finansowych i materialnych). Trzy lata później na działce darowanej mnie i siostrze przez rodziców spółka wybudowała z osiągniętych wyników finansowych budynek. Ponadto spółka zakupiła samochody oraz sprzęt niezbędny przy prowadzeniu działalności firmy. W roku 2010 kupiliśmy razem z żoną mieszkanie i działkę, figurujemy oboje w akcie notarialnym jako współwłaściciele. Które składniki naszego majątku małżeńskiego będą brane pod uwagę przy podziale majątku wspólnego? Czy spółka może nadal działać i np. zakupić kolejne ruchomości, czy będą one wzięte pod uwagę przy podziale?

Na wstępie należy zaznaczyć, że kwestie ustroju majątkowego małżonków regulowane są przez Kodeks rodzinny i opiekuńczy (K.r.o.). Zgodnie z art. 31 K.r.o.:

„§ 1. Z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa (wspólność ustawowa) obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich (majątek wspólny). Przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością ustawową należą do majątku osobistego każdego z małżonków.

§ 2. Do majątku wspólnego należą w szczególności:

1) pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków;

2) dochody z majątku wspólnego, jak również z majątku osobistego każdego z małżonków;

3) środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków;

4) kwoty składek zewidencjonowanych na subkoncie, o którym mowa w art. 40a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.”

Stosownie zaś do art. 33 K.r.o. – „do majątku osobistego każdego z małżonków należą:

1) przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej;

2) przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił;

3) prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom;

4) przedmioty majątkowe służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków;

5) prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie;

6) przedmioty uzyskane z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia albo z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę; nie dotyczy to jednak renty należnej poszkodowanemu małżonkowi z powodu całkowitej lub częściowej utraty zdolności do pracy zarobkowej albo z powodu zwiększenia się jego potrzeb lub zmniejszenia widoków powodzenia na przyszłość;

7) wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej jednego z małżonków;

8) przedmioty majątkowe uzyskane z tytułu nagrody za osobiste osiągnięcia jednego z małżonków;

9) prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy;

10) przedmioty majątkowe nabyte w zamian za składniki majątku osobistego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej”.

Jak więc z powyższego wynika, dochody uzyskiwane przez Pana z prowadzonej przez Pana działalności gospodarczej stanowią majątek wspólny małżonków.

Problematyczne może się okazać uznanie, jaki charakter mają dochody uzyskiwane przez Pana w ramach prowadzonej spółki. Nie można z pewnością mówić, że środki te są własnością spółki cywilnej, bowiem spółka cywilna nie posiada osobowości prawnej. Posiada ona wprawdzie swój majątek, który stanowi wspólność wspólników spółki.

Potwierdza to art. 863 Kodeksu cywilnego, który stanowi, że:

„§ 1. Wspólnik nie może rozporządzać udziałem we wspólnym majątku wspólników ani udziałem w poszczególnych składnikach tego majątku.

§ 2. W czasie trwania spółki wspólnik nie może domagać się podziału wspólnego majątku wspólników.

§ 3. W czasie trwania spółki wierzyciel wspólnika nie może żądać zaspokojenia z jego udziału we wspólnym majątku wspólników ani z udziału w poszczególnych składnikach tego majątku.”

Przyjmuje się w doktrynie, że bez względu na pochodzenie wkładu wniesionego do spółki cywilnej uprawnienia związane z uczestnictwem w spółce cywilnej należą do majątku osobistego małżonka będącego wspólnikiem zgodnie z dyspozycją art. 33 pkt 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jako prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom. Z chwilą wniesienia wkład w spółce cywilnej staje się częścią wspólnego majątku wspólników tej spółki, a powstała masa majątkowa zaczyna podlegać przepisom Kodeksu cywilnego regulującym stosunek spółki cywilnej.

Co do zasady, z chwilą zawarcia umowy spółki pomiędzy wspólnikami spółki cywilnej powstaje wspólność łączna, która obejmuje nie tylko wkłady wnoszone przy powołaniu spółki, ale również wszelkie inne składniki majątkowe nabyte w trakcie jej działalności. Powstały w ten sposób majątek nie stanowi majątku spółki, lecz majątek wspólników. Nie wchodzi on jednak do majątków poszczególnych wspólników, a wspólnik nie jest uprawniony do rozporządzania udziałem we wspólnym majątku, ani też udziałem w poszczególnych składnikach tego majątku. Prawa majątkowe wynikające z uczestnictwa małżonka w spółce cywilnej wejdą do jego majątku osobistego, jednak w majątku wspólnym wystąpi zysk przypadający małżonkowi – wspólnikowi.

W opisanym przez Pana stanie faktycznym do majątku wspólnego z pewnością wejdzie nabyta w czasie trwania wspólności nieruchomość (nabyta w 2010 r.).

Problem pozostaje z kwestią spółki cywilnej. Z pewnością do majątku wspólnego Pana i żony nie wejdzie grunt (nieruchomość gruntowa) otrzymana przez Pana i Pańską siostrę od rodziców.

Budynek wybudowany na tym gruncie i trwale z nim połączony dzieli stan prawny gruntu. Zgodnie bowiem z art. 48 Kodeksu cywilnego – z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, do części składowych gruntu należą w szczególności budynki i inne urządzenia trwale z gruntem związane, jak również drzewa i inne rośliny od chwili zasadzenia lub zasiania.

Budynek wybudowany na nieruchomości Pana i siostry jest formalnie własnością właścicieli gruntu, z zastrzeżeniem, że małżonek teoretycznie (gdybyśmy nie mieli do czynienia ze spółką cywilną) mógłby żądać rozliczenia wartości posadowionego na nieruchomości budynku.

Moim zdaniem, Pana udziały w spółce cywilnej, a także zobowiązania, jakie ciążą na wspólnikach tej spółki (kredyty), nie stanowią majątku wspólnego, a tym samym nie będą podlegać podziałowi.

Generalnie więc w sprawie o podział majątku wspólnego małżeńskiego prawa małżonka pozostającego we wspólności majątkowej ze wspólnikiem spółki cywilnej, w sytuacji gdy stroną spółki był tylko jeden z małżonków pozostający w takiej wspólności, nie obejmują składników majątkowych nabytych przez spółkę, lecz ograniczają się do tych praw majątkowych, które przysługują wspólnikowi w czasie trwania spółki, jako wynik zarządzania majątkiem spółki, tj. do zysków i podziału majątku spółki, który nastąpić może wyłącznie po rozwiązaniu umowy spółki. Takie zasady wynikają z artykułów 868 i 875 Kodeksu cywilnego.

Jest to tym bardziej uzasadnione, że Pan jako wspólnik nie dokonywał wkładów do spółki cywilnej, w postaci środków finansowych czy też przedmiotów majątkowych. Pan, przystępując do spółki cywilnej, w zamian za wniesiony wkład w postaci świadczenia usług otrzymał pewne uprawnienia, które weszły w skład Pana majątku osobistego.

Wspólność łączna majątku wspólników spółki cywilnej jest regulowana przez przepisy Kodeksu cywilnego (art. 860 i nast.). Dopiero po rozwiązaniu spółki do majątku wspólnego małżonków należą zbywalne wierzytelności spółkowe:

  • o zwrot wkładu (po zapłaceniu długów),
  • nadwyżka pozostałego wspólnego majątku (art. 875 § 1 i 2 K.c.) oraz
  • wypłata zysku (art. 868 § 1 K.c.).

Tak więc dopóki trwa stosunek prawny spółki, wspólność łączna majątku wspólnego jest nienaruszalna (art. 863 K.c.).

Rozwód jednego ze wspólników nie może być przyczyną rozwiązania spółki cywilnej i rozliczenia wspólników. W skład majątku wspólnego podlegającego podziałowi przez sąd (art. 648 K.p.c.) nie wchodzi więc żadna wierzytelność związana z majątkiem, jaki otrzyma wspólnik po rozwiązaniu i likwidacji spółki (postanowienie SN z 17 stycznia 2007 r. w sprawie II CSK 321/06).

Wynik działalności wspólników spółki cywilnej, stanowiący środki pieniężne, które można nazywać dochodem czy zyskiem, są przedmiotem majątkowym w majątku łącznym wspólników i zamiana ich, w tym majątku, na rzeczowy przedmiot majątkowy np. kupno nieruchomości, jest pozostawieniem tego wyniku działalności nadal w majątku łącznym wspólników, a nie wypłatą do rąk poszczególnym wspólnikom. Podział tego przedmiotu majątkowego może nastąpić dopiero po rozwiązani spółki.(art. 868 i 875 K.c.).

Wyraźnie jeszcze raz stwierdzam, że prawa małżonka pozostającego we współwłasności majątkowej ze wspólnikiem spółki cywilnej w sytuacji, gdy stroną spółki był tylko jeden z małżonków pozostający w takiej wspólności, nie obejmują składników majątkowych nabywanych przez spółkę (por. wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 14 stycznia 2000 r. I ACa 941/99).

Nabycie przez wspólników spółki cywilnej, której wspólnikiem był małżonek, przedmiotu majątkowego na współwłasność łączną wspólników, nie można utożsamiać z nabyciem przedmiotu przez jednego z małżonków do majątku odrębnego. Nieruchomość nabyta została przez wspólników z majątku wspólników do majątku wspólników, czyli nie doszło do uszczuplenia w majątku wspólnym małżonków. Do uszczuplenia tego majątku doszłoby, gdyby wspólnik pobrał określoną kwotę z majątku wspólnego na wkład do majątku spółki cywilnej (art. 45 K.r.o.) (por. Analiza problemu przez Sędziego Arnolda Pandera źródło: http://www.lex.pl/czytaj/-/artykul/w-spolce-cywilnej-nie-wszystko-do-podzialu-przy-rozwodzie).

Tak więc Pan jako wspólnik powinien zwrócić do majątku wspólnego wartość środków pieniężnych pobranych tytułem pokrycia wkładu w spółce cywilnej, jako nakład z majątku wspólnego na majątek wspólników (Uchwała SN z 15 09 2004 r., w sprawie III CZP 46/04). Pan jednak takich środków nie pobrał, gdyż Pana wkład polegał jedynie na świadczeniu usług przez Pana.

Reasumując, można stwierdzić, że w sprawie o podział majątku wspólnego małżeńskiego, w sytuacji gdy stroną spółki był tylko jeden z małżonków pozostający w takiej wspólności, wartości materialne nie obejmują składników majątkowych nabytych przez spółkę, lecz ograniczają się do tych praw majątkowych, które przysługują wspólnikowi w czasie trwania spółki, jako wynik zarządzania majątkiem spółki, tj. do zysków i podziału majątku spółki, który nastąpić może wyłącznie po rozwiązaniu umowy spółki (art. 868 i art. 875 k.c.). W sytuacji gdy jeden z małżonków jest wspólnikiem spółki cywilnej, sąd powinien więc ustalić nie majątek wspólników, ale jakie wymagalne roszczenia (wierzytelności) do wspólników spółki cywilnej miał małżonek wspólnik w chwili ustania wspólności majątkowej małżeńskiej. W skład majątku wspólnego do podziału nie wejdzie żadna wierzytelność związana z majątkiem, jaki otrzyma wspólnik po rozwiązaniu i likwidacji spółki (postan. SN z dn. 12 01 2007 r. w sprawie II CSK 321/06).

W opisanym stanie faktycznym występuje sytuacja, gdy jeden z małżonków w czasie trwania wspólności majątkowej zawarł umowę spółki cywilnej, nie wnosząc żadnych wkładów pieniężnych, ani rzeczowych, lecz zobowiązując się jedynie do świadczenia usług na rzecz spółki. Dochody z działalności spółki (choćby częściowe) przeznaczane są na inwestycje powiększające majątek spółki.

W postanowieniu z dnia 16 stycznia 2013 r. (sygn. II CSK 193/2012) Sąd Najwyższy doszedł do przekonania, że w obecnym stanie prawnym małżonek nie może żądać zwrotu (rozliczenia) wartości usług świadczonych przez drugiego małżonka na rzecz spółki cywilnej na podstawie art. 45 K.r.o.

Jak zauważył Sąd Najwyższy, treść art. 33 pkt 10 K.r.o. mogłaby prowadzić do wniosku, że prawa majątkowe nabyte przez małżonka należą do majątku osobistego małżonka wspólnika. Jednakże zastosowanie powyższego przepisu wyłączone jest treścią art. 31 § 1 zd. 1 K.r.o., zgodnie z którym do majątku wspólnego należą przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej przez jednego z małżonków. Do majątku wspólnego podlegającego podziałowi wchodzą zatem prawa majątkowe uzyskane przez małżonka wspólnika z tytułu udziału w nadwyżce wspólnego majątku zlikwidowanej spółki cywilnej, pozostałej po zapłaceniu długów.

Sąd uzasadnił to tym, że istnienie między małżonkami ustawowego ustroju majątkowego oznaczało równoległe czasowe istnienie dwóch wspólności łącznych, podlegających samodzielnym reżimom prawnym. Co do zasady już ustanie którejkolwiek z nich powodowało zmiany w sferze drugiej. W tym wypadku wcześniejsze rozwiązanie spółki cywilnej oznacza, że jej następstwa podlegają ocenie także w oparciu o przepisy dotyczące trwającej wspólności ustawowej i po jej ustaniu odpowiednio przepisy dotyczące podziału majątku wspólnego. Po drugie skoro uczestnik postępowania świadczył na rzecz spółki cywilnej jedynie usługi, to nie stanowiły one wkładu wchodzącego do majątku spółki i po rozwiązaniu spółki nie przysługiwał mu zwrot ich wartości (art. 871 § 1 w zw. z art. 875 § 2 K.c.). Po trzecie małżonkowi – wspólnikowi po rozwiązaniu spółki przysługiwał ostatecznie udział w nadwyżce wspólnego majątku, pozostałej po zapłaceniu długów, która mogła obejmować prawa rzeczowe, wierzytelności i inne (art. 875 § 3 K.c.). Po czwarte następstwem rozwiązania spółki od tej chwili była zmiana statusu prawnego, wspólność łączna majątku przekształciła się odpowiednio we wspólność masy majątkowej, do której odpowiednio zastosowanie mają przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych (art. 875 § 1 K.c.).

Rozstrzygnięcia wymaga, czy z uwagi na specyfikę świadczenia na rzecz spółki (usługi) w wypadku podziału majątku wspólnego po ustaniu wspólności ustawowej między małżonkami, może być ono zakwalifikowane jako poczyniony z niego nakład lub wydatek w rozumieniu art. 45 K.r.o., podlegający rozliczeniu na podstawie wskazanego przepisu. Za takim stanowiskiem, przyjmując konstrukcję „sumy zaoszczędzonych wydatków” powodujących wzrost wartości majątku odrębnego, podlegającego zwrotowi przy podziale majątku wspólnego opowiadał się uprzednio Sąd Najwyższy (por. postanowienie z dnia 10 lipca 1976 r. II CRN 126/79 niepubl.) oraz część przedstawicieli doktryny. W odniesieniu do przeznaczenia ze środków majątku wspólnego kwot pieniężnych na pokrycie wkładu jednego małżonków w spółce cywilnej przeważało stanowisko, że jest to nakład, a wierzytelność z tego tytułu podlega rozliczeniu przy podziale majątku wspólnego na podstawie art. 45 K.r.o. (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 2008 r. III CZP 9/2008 OSNC 2009, nr 4 poz. 152 postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 21 lutego 2008 r. III CZP 148/2007 OSNC 2009, nr 2 poz. 23, z dnia 17 czerwca 2010 r. III CSK 274/2009 niepubl.).

Zważywszy, że świadczenie takich usług jest ściśle związane z daną osobą zobowiązaną, prawem majątkowym o charakterze niezbywalnym i bezzwrotnym, nie ma ekwiwalentu w postaci odpowiadającego mu wartościowo wkładu, a konstrukcja objęta wskazanym przepisem jest nieadekwatna do zbiegu wynikającego z równoległego czasowego istnienia dwóch wspólności łącznych, Sąd Najwyższy stwierdził, że w obecnym stanie prawnym, małżonek nie może żądać zwrotu (rozliczenia) wartości usług świadczonych przez drugiego małżonka na rzecz spółki cywilnej na podstawie art. 45 K.r.o.

Celowo wskazałem poglądy orzecznictwa i doktryny na aspekt podziału majątku wspólnego, w przypadku gdy jeden z małżonków prowadzi działalność gospodarczą w formie spółki cywilnej, gdyż zmiany te są i mogą być w przyszłości dynamiczne. Generalnie jednak na podstawie powyższego orzecznictwa należy stwierdzić, że do majątku wspólnego Pana i żony obecnie nie wchodzi majątek spółki cywilnej w postaci maszyn, pojazdów czy budynków oraz środków finansowych na rachunkach firmowych. Jest to majątek wspólników i pozostaje takim, dopóki taka spółka nie ulegnie rozwiązaniu. Jeżeli do takiego rozwiązania doszłoby w czasie trwania Pana małżeństwa (wspólności małżeńskiej), to do majątku wspólnego Pana i żony wejdą zbywalne wierzytelności spółkowe:

  • o zwrot wkładu (po zapłaceniu długów),
  • nadwyżka pozostałego wspólnego majątku (art. 875 § 1 i 2 K.c.) oraz
  • wypłata zysku (art. 868 § 1 K.c.).

Podobnie Pana żona nie może żądać zwrotu (na podstawie art. 45 K.r.o.) wartości świadczonych przez Pana nieodpłatnie usług na rzecz spółki, co potwierdził powyżej Sąd Najwyższy.

Moim zdaniem, Pańskiej żonie w czasie trwania spółki cywilnej nie przysługuje także roszczenie o spłatę z połowy przysługujących Panu roszczeń wobec spółki na wypadek jej rozwiązania w przyszłości (sąd musiałby wtedy przyjąć fikcję rozwiązania spółki na czas orzekania o podziale majątku wspólnego, co nie mogłoby się ostać, bowiem z majątku wspólnego małżonków na rzecz spółki cywilnej nie zostały dokonane żadne nakłady).

Dla pewności powinien Pan niezwłocznie po uzyskaniu rozwodu (uprawomocnieniu się wyroku rozwodowego) wnieść o podział majątku wspólnego, aby rozwiać wątpliwości i nie pomnażać majątku w interesie swojej byłej żony (wprawdzie stoję na stanowisku, że żadne rozliczenia z tytułu Pana uczestnictwa dla byłej żony nie wynikają, ale wiem też, że przy nieustalonej linii orzeczniczej orzeczenia sądów mogą być różne).

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj >>


Pytania i odpowiedzi

Czy w serwisie można otrzymać pomoc prawną?

W serwisie udzielamy porad prawnych. Wystarczy wypełnić formularz i opisać problem. Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.

Ile czasu trzeba czekać na poradę prawną?

Porada prawna udzielana jest do 24 godzin od momentu zaakceptowania wpłaty. W bardziej skomplikowanych sprawach terminy ustalane są indywidualnie.

Podobne tematy

Co stanowi majątek wspólny małżonków?

Po śmierci ojca jego druga żona ubiega się o zwrot nakładów z majątku wspólnego małżonków na majątek osobisty mojego ojca. W chwili...

Małżonek wpisany do księgi wieczystej darowanej nieruchomości a podział majątku

Jestem w związku małżeńskim 20 lat, mamy dwoje dzieci. W 2010 r. moja matka zapisała mi notarialnie działkę o wartości ok. 270 tys. zł wraz...

Rozliczenia przy podziale majątku wspólnego

Jestem w trakcie sprawy rozwodowej i czeka mnie jeszcze sprawa o podział majątku. Dom budowaliśmy w czasie trwania małżeństwa, ale spłata...

Trudny podział majątku po rozwodzie

W trakcie trwania małżeństwa prowadziłem działalność gospodarczą wraz z żoną. Popełniłem błąd, gdyż pozwoliłem, aby żona przepisała firmę na...

Polisolokata a majątek wspólny

Czy środki na polisolokacie założonej przez jednego z małżonków przed zawarciem związku małżeńskiego, na którą nadal wpływają środki po zawarciu...

Jak przeprowadzić podział majątku i zobowiązań po rozwodzie?

Małżeństwo z dwojgiem nieletnich dzieci zdecydowało się na rozwód. Właśnie zapadł wyrok rozwodowy. Przed ślubem została przez przyszłą żonę...

Rozliczenia małżonków, którzy podjęli decyzję o rozwodzie

Zamierzamy rozwieść się z żoną, mamy 6-letnie dziecko. Zakładamy, że zostanie ono z żoną, a ja będę płacił alimenty. Jak powinniśmy rozliczyć to,...

Darowanie udziału w domu nowej małżonce

Jestem w trakcie trudnego i długiego rozwodu, bo żona to kobieta bez skrupułów. Mieszkam już z nową partnerką, z którą chcę się...


Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy
wizytówka Zadaj pytanie »