Majątek zgromadzony w trakcie konkubinatu i małżeństwa a podział majątku

Tomasz Krupiński • Opublikowane: 2018-11-14

Przez 16 lat żyłam z partnerem w nieformalnym związku, w końcu wzięliśmy ślub. Formalny związek trwa 10 lat. W trakcie konkubinatu wszystkie nieruchomości mąż kupował na swoje nazwisko, mimo że na nieruchomości łożyliśmy po równo. Po ślubie nabyliśmy jeszcze jedną nieruchomość, która jest obciążona kredytem. W trakcie konkubinatu urodziło się nam dwoje dzieci. Ja z przerwami prowadziłam działalność gospodarczą. Potem mąż zaczął działalność, w której ja również uczestniczyłam, ale nie byłam zarejestrowana, jednak mogę udowodnić, że ciężar jej prowadzenia w większej części spadł na mnie. Chcę rozwodu z orzeczeniem o winie i podziału majątku. Mąż wielokrotnie mnie zdradzał, kilka razy pobił. Przemocy emocjonalnej raczej nie udowodnię, ale całą resztę tak. Jak będzie wyglądał podział majątku w tej sytuacji? Czy podział majątku sprzed ślubu będzie przedmiotem oddzielnego postępowania, czy w ogóle cokolwiek sprzed małżeństwa mogę dzielić, jakie są na to szanse przy obecnym stanie prawnym?

Do pełnej odpowiedzi brakuje mi informacji, kiedy ta działalność gospodarcza została założona i kiedy prowadzona (w czasie małżeństwa czy też przed zawarciem małżeństwa?). Potraktuję więc tę kwestię ogólnie.

Co do majątku nabytego przez Pani męża przed powstaniem małżeństwa, to niestety – będą to nieruchomości nadal jego, a Pani będzie mogła albo próbować wykazać, że majątek jest przedmiotem współwłasności, albo żądać zwrotu nakładów na ten majątek dokonany z Pani majątku osobistego. Do tego konieczne będzie wniesienie sprawy o zniesienie współwłasności i żądanie stwierdzenia przez sąd, że nieruchomości są nabyte z majątku wspólnego albo po prostu żądanie zapłaty z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia Pani męża.

Nie jest pewne, że Pani się uda, gdyż niestety nadal w Polsce nie mamy przepisów, które określałyby, na jakich zasadach powinno dojść do rozliczenia nakładów pomiędzy osobami pozostającymi w trwałym związku faktycznym (konkubinacie), przez co w orzecznictwie istnieją spory co do tego, w jaki sposób należy przeprowadzać rozliczenia konkubinatu.

Przepisów zawartych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym (K.r.o.) dotyczących stosunków majątkowych małżeńskich, w tym rozliczeń następujących po ustaniu wspólności małżeńskiej, nie można stosować do rozliczeń po ustaniu konkubinatu. Oznaczałoby to bowiem zrównanie w pewnym zakresie małżeństwa oraz związku nieformalnego, do czego brak podstawy prawnej (wskazuje się na tę okoliczność także w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 1986 r.; III CZP 79/85, OSNCP 1987, nr l, poz. 2).

Konieczność dokonania takich rozliczeń nie budzi przy tym wątpliwości. Zarówno doktryna, jak i orzecznictwo poszukują więc ich podstawy prawnej. Wskazuje się następujące możliwości:

  • odpowiednie (lub analogiczne) zastosowanie przepisów o wspólności majątkowej małżeńskiej,
  • zastosowanie przepisów o współwłasności w częściach ułamkowych i znoszeniu tej współwłasności,
  • zastosowanie przepisów o spółce cywilnej oraz
  • zastosowanie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 K.c.).

Jak stwierdził w uzasadnieniu uchwały Sąd Najwyższy – Izba Cywilna i Administracyjna z dnia 30 stycznia 1986 r. (sygn. III CZP 79/85) – przesłanką dochodzenia roszczenia na podstawie art. 405 K.c. (bezpodstawne wzbogacenie) jest uzyskanie korzyści majątkowej bez podstawy prawnej. Przesunięcie majątkowe z braku podstawy prawnej może mieć miejsce wówczas, gdy wzbogaconemu i zubożonemu nie przysługują żadne szczególne uprawnienia do wkraczania w sferę stosunków majątkowych przez jedną stronę w stosunki majątkowe drugiej z nich. Wspólna budowa domu, wspólnym wysiłkiem na gruncie stanowiącym własność ustanowioną na rzecz jednego z nich, potwierdza istnienie szczególnych uprawnień. Wznoszenie domu mieszkalnego stanowi inwestycję kosztowną realizowaną przez dłuższy okres, przy znacznych nakładach pieniężnych i usług różnego rodzaju oraz starań organizacyjnych, a często przy poważnych wyrzeczeniach. Dlatego przesunięcia majątkowe w takich warunkach nie mogą być uznane za pozbawione podstawy prawnej. W związku z tym stosowanie przepisów art. 405 i nast. K.c. nie jest zasadne.

Słusznie Sąd Wojewódzki w motywach przedstawionego pytania wypowiedział się przeciwko braniu w sporze pod uwagę przepisów o spółce cywilnej, chociaż nie można wykluczyć ich stosowania, jeśli konkubenci zawrą umowę spółki. Do rozważenia pozostaje, czy przy braku tego rodzaju umowy można do rozliczeń między byłymi konkubentami odpowiednio stosować przepisy o spółce. Za umową spółki przemawia okoliczność, że tak jak w stosunkach między małżonkami, tak również w stosunkach pomiędzy wspólnikami powstaje współwłasność łączna. Ten bardzo zbliżony charakter współwłasności łącznej w stosunkach majątkowych małżonków i wspólników nie pozwala jednak na stosowanie przepisów o spółce między byłymi konkubentami, gdyż sam charakter współwłasności łącznej nie ma decydującego znaczenia dla kwalifikacji prawnej rozliczeń konkubentów w sferze stosunków majątkowych. Różnice są znaczne. Działalność spółki jest zawsze oparta na celu gospodarczym, niekoniecznie związanym z osiąganiem zysków, wystarczy osiąganie korzyści majątkowej. W konkubinacie cel gospodarczy nie ma przeważającego czy decydującego znaczenia, ale nie da się też wykluczyć, że może on spełniać funkcję cementującą więź faktyczną. Potraktowanie w rozważanym wypadku konkubinatu stron jako spółki i wniesienia do niej wkładu w postaci prawa użytkowania wieczystego działki budowlanej wymagało formy aktu notarialnego (art. 158 w związku z art. 237 K.c.). Strony, jak to wynika z materiału dowodowego sprawy, nie dopełniły czynności w tym zakresie. W warunkach istnienia spółki są wyraźnie wyodrębnione dwie masy majątkowe – wspólna spółki i indywidualna każdego ze wspólników. Przy czym każda z tych mas ma swoje odrębne cele i funkcje. W warunkach więzi faktycznej majątek wspólny i indywidualny gromadzony z pracy zarobkowej spełnia te same zadania, zaspokaja wspólne potrzeby konkubentów i ewentualnie ich potomstwa. Dlatego razem podjęte działania gospodarcze oraz praca i łącznie gromadzone zarobki, przy uwzględnieniu wspólnie wyrażonego w tym celu czynnika woli, nieuchronnie prowadzą do następstw związanych ze wspólnie nabytymi prawami z pominięciem sytuacji typowych dla stosunków spółki. Skład osobowy spółki może ulec rozszerzeniu przez zmianę umowy spółki, co nie jest możliwe w konkubinacie funkcjonującym w składzie dwuosobowym. Przytoczone względy uniemożliwiają stosowanie przepisów o spółce w rozważanej materii.

W sytuacji gdy partnerzy pozamałżeńskiego związku dorobili się wspólnego majątku, to do takiego majątku należy stosować przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych w odniesieniu do wspólnie nabytych rzeczy. Gdy chodzi o inne wspólnie nabyte prawa majątkowe, będą już do nich miały odpowiednie zastosowanie przepisy o wspólności rzeczy. Budynek wzniesiony wspólnie przez strony na gruncie objętym użytkowaniem wieczystym stanowi odrębną nieruchomość (art. 235 § 1 K.c.), w związku z czym do rozliczeń takiego przedmiotu należy bezpośrednio stosować przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych. Z konstrukcją wspólnie poczynionych nakładów zniesieniem współwłasności ogranicza się do zasądzenia ich równowartości pieniężnej w dacie orzekania, natomiast przy wspólnym wzniesieniu budynku stanowiącego odrębny od gruntu przedmiot własności wiąże się szersza ochrona, która może polegać tylko na ustaleniu stosunków współwłasności, następnie na jej zniesieniu przez definitywny podział w naturze lub prowizoryczny podział quoad usum, wreszcie przez zasądzenie spłat na rzecz jednego z nich.

Celowo wskazałem uzasadnienie powyższej uchwały Sądu Najwyższego, aby przedstawić sposób postępowania sądów w podobnych sprawach.

Obecnie jednak rozliczenie na podstawie bezpodstawnego wzbogacenia wydaje się być wiodące, bowiem od wielu lat zarówno w orzecznictwie sądów, jak i doktrynie prawniczej, uznaje się, że przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu mają zastosowanie do rozliczeń majątkowych między osobami pozostającymi w trwałym związku faktycznym (konkubinacie). Tę regułę wielokrotnie wyrażał Sąd Najwyższy, m.in. w wyroku z dnia 16 maja 2000 r., w sprawie IV CKN 32/00.

W wyroku z dnia 12 stycznia 2006 r. (II CK 324/05) ten sam sąd stwierdził, że „istnieje możliwość odzyskania podarowanych w trakcie trwania nieformalnego związku pieniędzy i przedmiotów wartościowych. Partner musi jednak udowodnić, że druga osoba dawała mu podstawy do stwierdzenia, iż związek będzie trwał dłużej”. Fragment ten oddaje w pełni sytuację, którą Pani opisuje. Będzie Pani jednak musiała wykazać przed sądem, że była Pani przekonana lub mogła przypuszczać, że Państwa związek ma charakter trwały i stanowicie rodzinę, co nie będzie trudne, gdyż potem zawarliście Państwo związek małżeński.

W momencie, gdy wykaże Pani, że Państwa związek był trwały, mogłaby Pani w oparciu o art. 405 K.c. dochodzić rozliczenia majątku zgromadzonego przez konkubentów, głównie w postaci nakładów na nieruchomość, którą zakupił Pani mąż.

Tutaj jednak w grę wchodzi termin przedawnienia, który w tym przypadku wynosi 10 lat od momentu wymagalności zwrotu.

Wprawdzie zgodnie z art. 121 pkt 3 K.c. – „Bieg przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu co do roszczeń, które przysługują jednemu z małżonków przeciwko drugiemu – przez czas trwania małżeństwa, jednak i tak Pani konkubinat trwał 16 lat i dlatego ten termin mógł już upłynąć.

To wymaga jednak dokładnego sprawdzenia.

Co do podziału majątku wspólnego, to nie ma już wątpliwości.

Kwestie przynależności przedmiotów majątkowych do majątków osobistych bądź wspólnego małżonków są uregulowane w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym.

Stosownie do art. 31 § 1 K.r.o. – z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa (wspólność ustawowa) obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich (majątek wspólny).

Do majątku wspólnego należą w szczególności:

  1. pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków,
  2. dochody z majątku wspólnego, jak również z majątku osobistego każdego z małżonków,
  3. środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków,
  4. kwoty składek zewidencjonowanych na subkoncie, o którym mowa w art. 40a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

Przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością ustawową należą do majątku osobistego każdego z małżonków.

Zgodnie z art. 33 tej ustawy – do majątku osobistego każdego z małżonków należą:

  1. przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej,
  2. przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił,
  3. prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom,
  4. przedmioty majątkowe służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków,
  5. prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie,
  6. przedmioty uzyskane z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia albo z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę; nie dotyczy to jednak renty należnej poszkodowanemu małżonkowi z powodu całkowitej lub częściowej utraty zdolności do pracy zarobkowej albo z powodu zwiększenia się jego potrzeb lub zmniejszenia widoków powodzenia na przyszłość,
  7. wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej jednego z małżonków,
  8. przedmioty majątkowe uzyskane z tytułu nagrody za osobiste osiągnięcia jednego z małżonków,
  9. prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy,
  10. przedmioty majątkowe nabyte w zamian za składniki majątku osobistego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Nieruchomość więc zakupiona w trakcie trwania małżeństwa (wspólności majątkowej) za wspólny kredyt wejdzie do majątku wspólnego i będzie podlegać podziałowi.

Sąd, ustalając jej wartość, zapewne weźmie pod uwagę obciążający ją kredyt hipoteczny i przyznając jednemu z Państwa nieruchomość, odejmie kredyt i nakaże spłacić ją temu z małżonków, który obejmie nieruchomość na własność.

Podobnie może Pani żądać podziału działalności gospodarczej (w znaczeniu przedmiotowym czyli przedsiębiorstwa) prowadzonej przez Pani męża, jeżeli środki, który na nią przeznaczał „brał” z Państwa majątku wspólnego.

Zgodnie z art. 55 zn. 1 Kodeksu cywilnego – przedsiębiorstwo jest zorganizowanym zespołem składników niematerialnych i materialnych przeznaczonym do prowadzenia działalności gospodarczej. Obejmuje ono w szczególności:

  1. oznaczenie indywidualizujące przedsiębiorstwo lub jego wyodrębnione części (nazwa przedsiębiorstwa);
  2. własność nieruchomości lub ruchomości, w tym urządzeń, materiałów, towarów i wyrobów, oraz inne prawa rzeczowe do nieruchomości lub ruchomości;
  3. prawa wynikające z umów najmu i dzierżawy nieruchomości lub ruchomości oraz prawa do korzystania z nieruchomości lub ruchomości wynikające z innych stosunków prawnych;
  4. wierzytelności, prawa z papierów wartościowych i środki pieniężne;
  5. koncesje, licencje i zezwolenia;
  6. patenty i inne prawa własności przemysłowej;
  7. majątkowe prawa autorskie i majątkowe prawa pokrewne;
  8. tajemnice przedsiębiorstwa;
  9. księgi i dokumenty związane z prowadzeniem działalności gospodarczej.

Niektóre z tych składników, a nawet całe przedsiębiorstwo w znaczeniu przedmiotowym mogą wchodzić w skład majątku wspólnego.

Granicą więc dokonywanych nakładów jest ustanie związku małżeńskiego i powstanie w związku z tym rozdzielności majątkowej.

Jeżeli więc w trakcie trwania małżeństwa, Pani mąż nabywał jakiekolwiek przedmioty majątkowe, na potrzeby prowadzonej działalności gospodarczej, to przedmioty te będą wchodziły do majątku wspólnego i będą podlegały podziałowi (chyba że czynił to ze środków pochodzących z jego majątku osobistego np. środków zgromadzonych przed powstaniem małżeństwa).

Jeżeli nie dojdziecie w tej materii do porozumienia, wyceny firmy dokona biegły.

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj >>

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj >>



Szukamy ambitnego prawnika » Zadaj pytanie »