Klauzula wykonalności przeciwko małżonce a rozwód

Tomasz Krupiński • Opublikowane: 2015-05-01

Przeciwko małżonce dłużnika sąd wydał klauzulę wykonalności z ograniczeniem jej odpowiedzialności do majątku wspólnego. Jeżeli po nadaniu klauzuli wykonalności przeciwko małżonce dłużnika następuje rozwód, jakie to rodzi skutki dla trwającego procesu egzekucyjnego? Kogo poinformować o rozwodzie, żeby przerwać egzekucję?

W wyniku rozwodu przestaje istnieć ustrój wspólności małżeńskiej. Zastępuje go z mocy prawa inny reżim majątkowy – mianowicie współwłasność w częściach ułamkowych, obejmująca te przedmioty majątkowe, które były uprzednio objęte wspólnością majątkową małżeńską. Obojgu byłym małżonkom przysługują odrębne prawa zwane udziałami w tej współwłasności; udziały te są co do zasady równe (art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).

Zgodnie z art. 787 Kodeksu postępowania cywilnego – tytułowi egzekucyjnemu wydanemu przeciwko osobie pozostającej w związku małżeńskim sąd nada klauzulę wykonalności także przeciwko jej małżonkowi z ograniczeniem jego odpowiedzialności do majątku objętego wspólnością majątkową, jeżeli wierzyciel wykaże dokumentem urzędowym lub prywatnym, że stwierdzona tytułem egzekucyjnym wierzytelność powstała z czynności prawnej dokonanej za zgodą małżonka dłużnika.

Zgodnie z tą regulacją egzekucja może być rozszerzona na majątek wspólny dłużnika i jego małżonka. Wobec tego, że tytuł wykonawczy przeciwko osobie pozostającej w związku małżeńskim nie uprawnia do prowadzenia egzekucji z majątku objętego wspólnością ustawową, wierzyciel, aby uzyskać taką możliwość, musi dysponować klauzulą wykonalności również przeciwko małżonkowi dłużnika.

W postępowaniu o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika, wierzyciel, aby uzyskać taką klauzulę, musi wykazać dokumentem urzędowym lub prywatnym, że stwierdzona tytułem egzekucyjnym wierzytelność powstała z czynności prawnej dokonanej za zgodą małżonka dłużnika.

Należy zaznaczyć, że zgodnie z tezą Uchwały Sądu Najwyższego – jeżeli przedmiot wchodzący w skład majątku wspólnego, zajęty na podstawie tytułu egzekucyjnego opatrzonego klauzulą wykonalności nadaną przeciwko małżonkowi dłużnika z ograniczeniem odpowiedzialności do majątku wspólnego, w wyniku ustania wspólności majątkowej i podziału majątku wspólnego na skutek orzeczenia sądu wszedł do jego majątku, małżonek ten może żądać umorzenia postępowania egzekucyjnego w stosunku do tego przedmiotu (art. 825 pkt 3 K.p.c.) – uchwała SN z 5 lutego 2010 r. (III CZP 132/09, LexPolonica nr 2133685, OSNC 2010, nr 6, poz. 90).

Podłożem orzeczenia wydanego 5 lutego 2010 r. przez Sąd Najwyższy był przypadek małżonków R., wobec których – wskutek niespłacenia zobowiązań zaciągniętych przez pana R. – wierzyciele wszczęli postępowanie egzekucyjne. W jego toku uzyskali klauzulę wykonalności także przeciwko żonie pana R. Na mocy owej klauzuli komornik zajął nieruchomość należącą do majątku wspólnego małżonków. Kilkanaście miesięcy później w wyniku orzeczonej separacji i dokonanego podziału majątku wspólnego nieruchomość ta przypadła na wyłączną własność żonie pana R.

Pani R. wystąpiła wówczas do komornika z wnioskiem o umorzenie postępowania egzekucyjnego jako prowadzonego wbrew tytułowi z klauzuli – nie z majątku wspólnego, a z jej majątku osobistego. Po oddaleniu wniosku złożyła skargę na czynność komornika do sądu. Sąd I instancji oddalił jednak skargę, uznając, że odmowa umorzenia postępowania egzekucyjnego była zasadna (rozdział majątku nastąpił bowiem w wyroku orzekającym separację; z tego powodu wierzyciele nie mogli skorzystać z uprawnień z art. 912 K.p.c. i wziąć udziału w postępowaniu działowym, co pozwoliłoby im wpłynąć na przyznanie części wierzytelności panu R.).

Pani R. złożyła zażalenie na powyższe postanowienie do sądu II instancji, który w toku rozpatrywania sprawy wystąpił do Sądu Najwyższego z pytaniem. Sprowadza się ono do kwestii, czy wierzyciel po ustaniu ustawowej wspólności majątkowej małżonków na skutek separacji lub rozwodu i podziału majątku wspólnego może nadal prowadzić egzekucję z przedmiotów, które w chwili nadania klauzuli wykonalności wchodziły w skład majątku wspólnego, a po podziale przypadły na wyłączną własność małżonkowi, który długu nie zaciągnął.

W odpowiedzi Sąd Najwyższy podjął uchwałę (sygn. akt III CZP 132/09), która przewiduje, że jeśli przedmiot wchodzący w skład majątku wspólnego, zajęty na podstawie tytułu egzekucyjnego opatrzonego klauzulą wykonalności nadaną przeciwko małżonkowi dłużnika z ograniczeniem odpowiedzialności do majątku wspólnego, w wyniku ustania wspólności majątkowej i podziału majątku wspólnego na skutek orzeczenia sądu wszedł do majątku małżonka dłużnika, małżonek może żądać umorzenia postępowania egzekucyjnego w stosunku do tego przedmiotu (art. 825 pkt 3 K.p.c.).

Na podstawie podjętej przez SN uchwały dłużnicy mogą więc usuwać majątek spod egzekucji w świetle prawa. Wystarczy, że po wszczęciu egzekucji z majątku wspólnego pójdą do sądu i na zgodny wniosek, bez orzekania o winie, przeprowadzą separację (lub rozwód) i podzielą ten majątek, przepisując wszystko na wyłączną własność współmałżonka, który długu nie zaciągnął. Wierzyciel nie będzie miał wówczas żadnego pola do działania.

Na podstawie powołanego przez Sąd Najwyższy artykułu 825 pkt 3 K.p.c. organ egzekucyjny będzie musiał bowiem umorzyć postępowanie na wniosek małżonka nie-dłużnika, któremu w wyniku ustania wspólności majątkowej na skutek separacji lub rozwodu przypadł przedmiot wchodzący dotychczas w skład majątku wspólnego, z którego prowadzona była egzekucja.

Zgodnie z art. 825 pkt 3 Kodeksu postępowania cywilnego – organ egzekucyjny umorzy postępowanie w całości lub części na wniosek jeżeli egzekucję skierowano przeciwko osobie, która według klauzuli wykonalności nie jest dłużnikiem i która sprzeciwiła się prowadzeniu egzekucji, albo jeżeli prowadzenie egzekucji pozostaje z innych powodów w oczywistej sprzeczności z treścią tytułu wykonawczego.

Sąd Najwyższy przyjął bowiem tok rozumowania zgodnie z którym, skoro podział majątku wskutek separacji lub rozwodu nie ma charakteru zbycia w rozumieniu przepisu art. 930 K.p.c., to podziałów majątku można dokonywać.

Zgodnie z artykułem 930 Kodeksu postępowania cywilnego – rozporządzenie przez dłużnika nieruchomością po jej zajęciu przez komornika nie ma wpływu na dalsze postępowanie (jest bezskuteczne wobec wierzyciela).

Innymi słowy zbycie przez dłużnika nieruchomości objętej egzekucją nie pozbawia wierzyciela możliwości kontynuowania egzekucji i zaspokojenia swoich roszczeń. Jednak na gruncie przyjętej doktryny i dotychczasowego orzecznictwa przyjmuje się, że zmiana spowodowana orzeczeniem sądu na skutek podziału majątku wspólnego, działu spadku lub zniesienia współwłasności nieruchomości nie ma charakteru rozporządzenia tą nieruchomością w rozumieniu art. 930 K.p.c. (tak wyrok SN z dnia 1 grudnia 1977 r., sygn. akt I CR 409/77). Zatem przepis art. 930 nie ma zastosowania.

Czyli jeśli w toku postępowania o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi wierzyciel uzyska klauzulę przeciwko małżonkowi dłużnika (z ograniczeniem jego odpowiedzialności do majątku wspólnego) i egzekucja z majątku wspólnego zostanie wszczęta, to dłużnik będzie mógł później przeprowadzić rozwód lub separację i podział majątku wspólnego w ten sposób, że składniki tego majątku, w stosunku do których została wszczęta egzekucja, przypadną na wyłączną własność małżonka niebędącego dłużnikiem.

Wystarczy przeprowadzić rozwód lub separację, a następnie podział majątku i na podstawie takiego orzeczenia wnieść wniosek o umorzenie egzekucji. Biorąc pod uwagę wydane przez Sąd Najwyższy orzeczenie, komornik będzie musiał ją umorzyć.

Pan pytał jednak, jak na takie postępowanie egzekucyjne wpływa samo orzeczenie rozwodu.

Samo więc orzeczenie sądu, które powoduje ustanie wspólności majątkowej (m.in. rozwód), ma skutek wobec osób trzecich. Majątek objęty małżeńską wspólnością majątkową w wyniku ustania tej wspólności staje się majątkiem, do którego stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności majątku spadkowego (art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Mimo iż jest to majątek o innym statusie prawnym niż majątek objęty małżeńską wspólnością majątkową, jest to majątek wspólny małżonków. Okoliczność ta sprawia, że egzekucja prowadzona do przedmiotu wchodzącego w skład tego majątku, zajętego przed ustaniem małżeńskiej wspólności majątkowej na podstawie tytułu egzekucyjnego opatrzonego klauzulą wykonalności nadaną stosownie do art. 787 K.p.c, może być kontynuowana po ustaniu tej wspólności.

Dalej powinno zostać przeprowadzone postępowanie o podział majątku wspólnego (takie postępowanie można przeprowadzić już podczas sprawy rozwodowej – i tak jest najlepiej, gdyż ogranicza się możliwość udziału wierzyciela w takim postępowaniu). W takim postępowaniu najlepiej przenieść cały majątek wspólny na małżonkę bez spłat i dopłat, a następnie powinna ona wnieść o umorzenie egzekucji wobec niej.

Jeżeli dojdzie do rozwodu (bez podziału), należałoby wnieść kolejną sprawę do sądu o podział majątku wspólnego (podział u notariusza może być uznany za bezskuteczny wobec wierzycieli).

Niestety tutaj w grę może wejść prawo wierzyciela.

Zgodnie z art. 912 Kodeksu postępowania cywilnego:

„§ 1. Jeżeli zajęte zostało prawo, z mocy którego dłużnik może żądać działu majątku, zajęcie obejmuje wszystko to, co dłużnikowi z działu przypadnie. Gdy dłużnik otrzyma z działu nieruchomość lub ułamkową jej część, sąd przeprowadziwszy dział zawiadomi o zajęciu sąd właściwy do prowadzenia księgi wieczystej w celu ujawnienia zajęcia przez wpis w księdze wieczystej lub złożenie zawiadomienia do zbioru dokumentów. Jeżeli wierzyciel w ciągu miesiąca po ukończeniu działu nie zażądał przeprowadzenia egzekucji z mienia przypadłego dłużnikowi, przedmioty majątkowe, z których egzekucji nie żądał, będą wolne od zajęcia.

§ 2. O zajęciu prawa, z mocy którego dłużnik może żądać działu, komornik zawiadomi wskazane przez wierzyciela osoby, przeciwko którym dłużnikowi przysługuje prawo żądania działu”.

Przypadkami takiego zajęcia prawa, z mocy którego dłużnik może żądać działu majątku, są zajęcia dokonane właśnie w sytuacji, gdy między dłużnikiem i jego małżonkiem ustała wspólność majątkowa małżeńska, może bowiem żądać podziału majątku wspólnego (art. 35 i 42 K.r.o. oraz art. 566 i 567 K.p.c.).

O zajęciu prawa majątkowego, z mocy którego dłużnik może żądać działu majątku, komornik zobowiązany jest powiadomić tylko te spośród osób, przeciwko którym dłużnik może wystąpić z żądaniem działu, które wskazał wierzyciel. Celem tego powiadomienia jest wskazanie tym osobom, że w następstwie zajęcia prawa nastąpiło – w zakresie uprawnienia do żądania działu majątku -–podstawienie wierzyciela zamiast dłużnika. W ten sposób osoby te dowiadują się, że legitymowanym do zgłoszenia żądania działu jest wierzyciel na mocy podstawienia procesowego, a nie dłużnik, oraz że to, co z działu ma przypaść dłużnikowi, jest objęte zajęciem. Dłużnik z chwilą zajęcia prawa do żądania działu majątku traci uprawnienie do rozporządzania nim. Zajęcie takiego prawa obejmuje wszystko to, co dłużnikowi z działu przypadnie. Działem może być objęty zarówno majątek ruchomy, jak i nieruchomość.

Reasumując, jeżeli przedmiot wchodzący do majątku wspólnego został już w postępowaniu egzekucyjnym zajęty, to sam rozwód nie zmienia nic dla egzekucji. Jeżeli nie został zajęty, to można złożyć pismo do komornika o wstrzymanie egzekucji wobec tego majątku do czasu podziału majątku. To znak dla wierzyciela, że powinien zająć prawo do podziału majątku (przez to uniemożliwi byłym małżonkom, na podział przez przeniesienie całego majątku na małżonka niebędącego dłużnikiem).

Jeżeli rozwód został przeprowadzony z podziałem majątku wspólnego (jednocześnie) i w wyniku podziału cały majątek wspólny przypadł małżonkowi niebędącemu dłużnikiem, powinien on wnieść wniosek o umorzenie egzekucji wobec jego i przedmiotów majątkowych stanowiących jego majątek osobisty. Komornik wtedy ma obowiązek egzekucję umorzyć.

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj >>

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj >>



Szukamy ambitnego prawnika » Zadaj pytanie »