Dom na działce jednego z małżonków, podział majątku, rozliczenie nakładów

Wspólność majątkowa małżeńska

Zgodnie z art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej jako „KRO”), z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością ustawową należą do majątku osobistego każdego z małżonków.

Zasadą jest, że oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym (art. 43 § 1 KRO), co oznacza, że co do zasady podział majątku następuje po połowie. W pierwszej kolejności należy jednak ustalić, czy dany składnik majątku w ogóle wchodzi do majątku wspólnego.

Dom wybudowany na gruncie należącym do jednego małżonka

Zgodnie z art. 48 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (dalej jako „KC”), z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, do części składowych gruntu należą w szczególności budynki i inne urządzenia trwale z gruntem związane. Oznacza to, że właścicielem budynku jest właściciel gruntu.

W konsekwencji dom wybudowany w trakcie trwania małżeństwa, ale na działce należącej wyłącznie do majątku osobistego męża, nie wchodzi do majątku wspólnego. Stanowi on majątek osobisty męża i nie podlega podziałowi w sprawie o podział majątku wspólnego, niezależnie od momentu jego wybudowania.

Rozliczenie nakładów na dom

Brak prawa do własności domu nie oznacza jednak, że nie przysługują roszczenia finansowe. Możliwe jest żądanie rozliczenia nakładów poniesionych na dom na podstawie art. 45 i 46 KRO.

Zgodnie z art. 45 § 1 KRO, każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, z wyjątkiem wydatków koniecznych na przedmioty przynoszące dochód. Zwrotu dokonuje się przy podziale majątku wspólnego, a wyjątkowo sąd może nakazać wcześniejszy zwrot, jeżeli wymaga tego dobro rodziny (art. 45 § 2 KRO).

W sprawie o podział majątku wspólnego można zatem rozliczać wyłącznie nakłady poniesione z majątku wspólnego, takie jak wynagrodzenia za pracę czy inne dochody uzyskiwane w trakcie małżeństwa.

Nakłady z majątku osobistego jednego małżonka

Jeżeli nakłady na dom zostały poniesione z majątku osobistego jednego małżonka na majątek osobisty drugiego małżonka, nie mogą one zostać rozliczone w postępowaniu o podział majątku wspólnego. W takim przypadku konieczne jest wytoczenie odrębnego powództwa o zapłatę.

Stanowisko to potwierdził Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 2020 r. (I CSK 106/20), wskazując, że:
„W postępowaniu o podział majątku wspólnego nie można rozliczać nakładów z majątku osobistego na majątek osobisty. Artykuł 45 § 1 k.r.o. normuje jedynie obowiązek zwrotu przez małżonka wydatków i nakładów poczynionych z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, jak również prawo domagania się zwrotu wydatków i nakładów, które poczynił ze swego majątku osobistego na majątek wspólny”.